System determinacji płci ZW

System determinacji płci ZW – system determinacji płci spotykany u ptaków, niektórych ryb i skorupiaków (jak Macrobrachium rosenbergii), pewnych owadów (w tym motyli) i niektórych gadów (jak waran z Komodo). W tym systemie płeć potomka zależy od komórki jajowej, inaczej niż w systemie XY i systemie X0, w których zależy ona od plemnika. Występujące w nazwie litery Z i W użyte zostały w celu odróżnienia od systemu XY. Samce są tutaj płcią homogametyczną (ZZ), a samice – heterogametyczną (ZW). Chromosom Z jest większy i obejmuje więcej genów, podobnie jak chromosom X w systemie XY.

Typy determinacji płci - od góry: chromosomy płci, płeć męska heterogametyczna; chromosomy płci, płeć żeńska heterogametyczna; stosunek A:X; determinacja środowiskowa

W przypadku ptaków nie wiadomo, czy obecność chromosomu W indukuje żeńskie cechy płciowe, czy też duplikacja Z indukuje męskie. W przeciwieństwie do ssaków nie opisano dotychczas ptaków o podwójnym chromosomie W (ZWW) ani pojedynczym Z (Z0). Wydaje się możliwe, że oba takie kariotypy byłyby letalne dla zarodka lub że oba chromosomy odpowiadają za różnicowanie się płci[1].

Nie istnieją geny leżące zarówno na ptasich chromosomach ZW, jak i na ssaczych XY[2]. Porównując chromosomy człowieka rozumnego i kurczaka, chromosom Z wydaje się podobny do autosomalnego ludzkiego chromosomu 9, a nie X czy chromosomu Y. Doprowadziło to do poglądu, zgodnie z którym systemy determinacji płci XY i ZW różni pochodzenie, jednakże wszystkie chromosomy płci pochodzą od chromosomów autosomalnych wspólnego przodka.

W publikacji z 2004 roku porównano chromosom Z kurczaka z chromosomami X dziobaka, sugerując, że te dwa systemy determinacji płci są spokrewnione. Dziobak dysponuje systemem 10 chromosomów płci. Chromosomy płci samca podczas mejozy tworzą łańcuch, do plemników trafiają zestawy XXXXX albo YYYYY. Jeden z chromosomów X, leżący na jednym krańcu tego łańcucha, wykazuje podobieństwa do ludzkiego chromosomu X, podczas gdy chromosom leżący na drugim krańcu łańcucha przypomina z kolei chromosom Z. Wskazuje to jednak na pewne ewolucyjne związki pomiędzy ptasim i ssaczym systemem determinacji płci[3].

PrzypisyEdytuj

  1. Smith CA, Roeszler KN, Hudson QJ, Sinclair AH. Avian sex determination: what, when and where?. „Cytogenet. Genome Res.”. 117 (1–4), s. 165–73, 2007. DOI: 10.1159/000103177. PMID: 17675857 (ang.). 
  2. Stiglec R, Ezaz T, Graves JA. A new look at the evolution of avian sex chromosomes. „Cytogenet. Genome Res.”. 117 (1–4), s. 103–9, 2007. DOI: 10.1159/000103170. PMID: 17675850 (ang.). 
  3. F. Grützner, Rens, W., Tsend-Ayush, E., El-Mogharbel, N., O'Brien, P.C.M., Jones, R.C., Ferguson-Smith, M.A. and Marshall, J.A.. In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes. „Nature”. 432 (7019), s. 913–917, 2004. DOI: 10.1038/nature03021. PMID: 15502814 (ang.).