Świątynia Apollina w Delfach

Świątynia Apollina w Delfach – starożytna świątynia poświęcona Apollinowi w Delfach, współcześnie część stanowiska archeologicznego w Delfach, które w 1987 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Świątynia Apollina w Delfach
Ilustracja
Ruiny świątyni Apollina w Delfach, 2018
Państwo  Grecja
Miejscowość Delfy
Typ budynku świątynia
Architekt Spintaros z Koryntu
Ksenodoros
Agaton
Rozpoczęcie budowy VII w. p.n.e.
Zniszczono 548 p.n.e.
373 p.n.e.
Odbudowano ok. 525 p.n.e.
ok. 366–326 p.n.e.
Położenie na mapie Grecji
Mapa konturowa Grecji, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Świątynia Apollina w Delfach”
Ziemia38°28′56″N 22°30′04″E/38,482222 22,501111
Hipotetyczna rekonstrukcja świątynnego kompleksu delfijskiego autorstwa francuskiego architekta Alberta Tournaire'a (1862–1958), Świątynia Apollina w centrum sanktuarium

SanktuariumEdytuj

Świątynia Apollina z wyrocznią delficką stanowiła centrum sanktuarium Apollina w Delfach[1]. W jej wnętrzu skrywał się adyton, gdzie znajdował się omfalos (pol. „pępek ziemi”), złoty posąg bóstwa, święty laur, grobowiec Dionizosa i ustawiony nad wieszczą szczeliną trójnóg, na którym zasiadała Pytia i wydała swoje przepowiednie[1]. Świątynia znana jest z aforyzmów, które widniały u jej wejścia, „Poznaj samego siebie“ (γνῶθι σεαυτόν gnōthi seauton) oraz „Nic ponad miarę“ (μηδὲν ἄγαν mēden agan)[2]. Terasę świątyni umacniał kamienny mur poligonalny wzniesiony w 548 roku p.n.e., na którym odkryto prawie 700 inskrypcji[2]. Do świątyni wiodła serpentynami Święta Droga, wzdłuż której wznosiły się pomniki, wota i skarbce miast, w których przechowywano wota i dzieła sztuki świadczące o potędze miast[1].

HistoriaEdytuj

Według legendy pierwsza świątynia Apollina w Delfach została wykonana z gałęzi laurowych, druga z wosku pszczelego i piór, przysłanych przez Apolla z mitycznej krainy Hiperborea[3], a trzecia z brązu[4]. Pierwsza kamienna świątynia miała zostać wzniesiona przez mitycznego herosa Trofoniosa budowniczego Agamedesa, którym miał pomagać sam Apollo[4]. Budowa tej świątyni została opisana przez Homera w Hymnie do Apollina[5].

Powstanie pierwszej prawdopodobnie kamiennej świątyni datuje się na podstawie badań archeologicznych na VII w. p.n.e.[5] – budowla ta została zniszczona w pożarze w 548 roku p.n.e.[6][5]

W ok. 525 roku p.n.e., w miejscu spalonej świątyni, wzniesiono nową z kamienia i marmuru, ufundowaną w dużej mierze przez Alkmaeonidów[6][a]. Dotacje na budowę świątyni spłynęły z całej Grecji i część kosztów pokryła również Amfiktionia Delficka[5].

Archaiczny gmach obejmował perystyle doryckie z 6 kolumnami w części tylnej i 15 po bokach[4]. Bogate dekoracje rzeźbiarskie wykonał Antenor z Aten[4]. Na frontonie wschodnim przedstawiono scenę przybycia Apollina z siostrą Artemidą i matką Leto; bogowie ukazani byli na rydwanie otoczonym przez kobiety i mężczyzn[4]. Fronton zachodni zdobiły sceny z Gigantomachii[4].

Świątynia ta została zniszczona przez trzęsienie ziemi w 373 roku p.n.e.[4] Kolejna świątynia została wzniesiona dzięki datkom z całej Grecji[5] w latach ok. 366–326 p.n.e.[6]. Jej budowa została opóźniona przez III wojnę świętą (356–346 p.n.e.)[5]. Był to perypter dorycki z pronaosem, naosem i opistodomosem[6]. Budowniczymi byli Spintaros z Koryntu, Ksenodoros i Agaton[4][5][b]. Dekoracje rzeźbiarskie z marmuru paryjskiego wykonali Praksias i Androstenes[4].

Po zamknięciu wyroczni na mocy dekretu bizantyjskiego cesarza Teodozjusza z 391 roku zakazującego wróżbiarstwa[7], świątynia została zniszczona[8].

Ruiny świątyni to współcześnie część stanowiska archeologicznego w Delfach, które w 1987 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[9].

ArchitekturaEdytuj

Świątynia z IV w. p.n.e., której ruiny przetrwały do dziś, była perypterem doryckim z pronaosem, naosem i opistodomosem[2] (60,32 × 23,82 m[6]). Tak jak jej poprzedniczka miała 6 kolumn w części tylnej i 15 po bokach[6]. Dwie kolumnady po 8 kolumn jońskich dzieliły naos na trzy nawy[4] – północna liczyła prawdopodobnie 8 kolumn i południowa jedynie 6 z powodu znajdującej się tam bazy posągu[6]. W części zachodniej znajdował się adyton z omfalosem i wyrocznią[6].

Fronton wschodni zdobiły postaci Apollina i muz, a zachodni Dionizosa i menad[4]. Nie do końca wiadomo, dlaczego Dionizos został uhonorowany na równi z Apollinem, niektórzy badacze upatrują w tym wpływów macedońskich, inni – ateńskich[10]. Metopy były pozbawione dekoracji rzeźbiarskiej i w 279 roku p.n.e. zostały ozdobione tarczami Persów po zwycięstwie w bitwie pod Maratonem[11].

UwagiEdytuj

  1. Inne źródła umiejscawiają budowę świątyni na ok. 510 rok[4].
  2. Inne źródła podają jedynie Ksenodorosa i Agatona jako architektów świątyni[6].

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  1. Kristin M. Heineman: The Decadence of Delphi: The Oracle in the Second Century AD and Beyond. Routledge, 2017. ISBN 978-1-317-03627-2. [dostęp 2019-07-07]. (ang.)
  2. E. Partida: Delphi – Description (ang.). W: Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-07-07].
  3. Perseus Digital Library Project: Delphi, Temple of Apollo (Building) (ang.). [dostęp 2019-07-07].
  4. Photios M. Petsas: Delphi: Monuments and Museum. Athens: Krene Editions, 2019. (ang.)
  5. Zdzisław Piszczek (red.): Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: PWN, 1990. ISBN 83-01-03529-3.
  6. Delphi. W: Trudy Ring, Robert M. Salkin, Noelle Watson, Sharon La Boda, Paul Schellinger: International Dictionary of Historic Places: Southern Europe. Taylor & Francis, 1994. ISBN 978-1-884964-02-2. [dostęp 2019-07-07]. (ang.)
  7. Michael Scott: Delphi: A History of the Center of the Ancient World. Princeton University Press, 2014. ISBN 978-1-4008-5132-4. [dostęp 2019-07-07]. (ang.)
  8. A. Tsaroucha: Temple of Apollo at Delphi (ang.). W: Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-07-07].
  9. UNESCO: Archaeological Site of Delphi (ang.). [dostęp 2019-07-07].