Otwórz menu główne

Świątynia Apollina w Delfach – starożytna świątynia poświęcona Apollinowi w Delfach, współcześnie część stanowiska archeologicznego w Delfach, które w 1987 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Świątynia Apollina w Delfach
Ilustracja
Ruiny świątyni Apollina w Delfach, 2018
Państwo  Grecja
Miejscowość Delfy
Typ budynku świątynia
Architekt Spintaros z Koryntu
Ksenodoros
Agaton
Rozpoczęcie budowy VII w. p.n.e.
Zniszczono 548 p.n.e.
373 p.n.e.
Odbudowano ok. 525 p.n.e.
ok. 366–326 p.n.e.
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Świątynia Apollina w Delfach
Świątynia Apollina w Delfach
Ziemia38°28′56″N 22°30′04″E/38,482222 22,501111
Hipotetyczna rekonstrukcja świątynnego kompleksu delfijskiego autorstwa francuskiego architekta Alberta Tournaire'a (1862–1958), Świątynia Apollina w centrum sanktuarium

SanktuariumEdytuj

Świątynia Apollina z wyrocznią delficką stanowiła centrum sanktuarium Apollina w Delfach[1]. W jej wnętrzu skrywał się adyton, gdzie znajdował się omfalos (pol. „pępek ziemi”), złoty posąg bóstwa, święty laur, grobowiec Dionizosa i ustawiony nad wieszczą szczeliną trójnóg, na którym zasiadała Pytia i wydała swoje przepowiednie[1]. Świątynia znana jest z aforyzmów, które widniały u jej wejścia, „Poznaj samego siebie“ (γνῶθι σεαυτόν gnōthi seauton) oraz „Nic ponad miarę“ (μηδὲν ἄγαν mēden agan)[2]. Terasę świątyni umacniał kamienny mur poligonalny wzniesiony w 548 roku p.n.e., na którym odkryto prawie 700 inskrypcji[2]. Do świątyni wiodła serpentynami Święta Droga, wzdłuż której wznosiły się pomniki, wota i skarbce miast, w których przechowywano wota i dzieła sztuki świadczące o potędze miast[1].

HistoriaEdytuj

Według legendy pierwsza świątynia Apollina w Delfach została wykonana z gałęzi laurowych, druga z wosku pszczelego i piór, przysłanych przez Apolla z mitycznej krainy Hiperborea[3], a trzecia z brązu[4]. Pierwsza kamienna świątynia miała zostać wzniesiona przez mitycznego herosa Trofoniosa budowniczego Agamedesa, którym miał pomagać sam Apollo[4]. Budowa tej świątyni została opisana przez Homera w Hymnie do Apollina[5].

Powstanie pierwszej prawdopodobnie kamiennej świątyni datuje się na podstawie badań archeologicznych na VII w. p.n.e.[5] – budowla ta została zniszczona w pożarze w 548 roku p.n.e.[6][5]

W ok. 525 roku p.n.e., w miejscu spalonej świątyni, wzniesiono nową z kamienia i marmuru, ufundowaną w dużej mierze przez Alkmaeonidów[6][a]. Dotacje na budowę świątyni spłynęły z całej Grecji i część kosztów pokryła również Amfiktionia Delficka[5].

Archaiczny gmach obejmował perystyle doryckie z 6 kolumnami w części tylnej i 15 po bokach[4]. Bogate dekoracje rzeźbiarskie wykonał Antenor z Aten[4]. Na frontonie wschodnim przedstawiono scenę przybycia Apollina z siostrą Artemidą i matką Leto; bogowie ukazani byli na rydwanie otoczonym przez kobiety i mężczyzn[4]. Fronton zachodni zdobiły sceny z Gigantomachii[4].

Świątynia ta została zniszczona przez trzęsienie ziemi w 373 roku p.n.e.[4] Kolejna świątynia została wzniesiona dzięki datkom z całej Grecji[5] w latach ok. 366–326 p.n.e.[6]. Jej budowa została opóźniona przez III wojnę świętą (356–346 p.n.e.)[5]. Był to perypter dorycki z pronaosem, naosem i opistodomosem[6]. Budowniczymi byli Spintaros z Koryntu, Ksenodoros i Agaton[4][5][b]. Dekoracje rzeźbiarskie z marmuru paryjskiego wykonali Praksias i Androstenes[4].

Po zamknięciu wyroczni na mocy dekretu bizantyjskiego cesarza Teodozjusza z 391 roku zakazującego wróżbiarstwa[7], świątynia została zniszczona[8].

Ruiny świątyni to współcześnie część stanowiska archeologicznego w Delfach, które w 1987 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[9].

ArchitekturaEdytuj

Świątynia z IV w. p.n.e., której ruiny przetrwały do dziś, była perypterem doryckim z pronaosem, naosem i opistodomosem[2] (60,32 × 23,82 m[6]). Tak jak jej poprzedniczka miała 6 kolumn w części tylnej i 15 po bokach[6]. Dwie kolumnady po 8 kolumn jońskich dzieliły naos na trzy nawy[4] – północna liczyła prawdopodobnie 8 kolumn i południowa jedynie 6 z powodu znajdującej się tam bazy posągu[6]. W części zachodniej znajdował się adyton z omfalosem i wyrocznią[6].

Fronton wschodni zdobiły postaci Apollina i muz, a zachodni Dionizosa i menad[4]. Nie do końca wiadomo, dlaczego Dionizos został uhonorowany na równi z Apollinem, niektórzy badacze upatrują w tym wpływów macedońskich, inni – ateńskich[10]. Metopy były pozbawione dekoracji rzeźbiarskiej i w 279 roku p.n.e. zostały ozdobione tarczami Persów po zwycięstwie w bitwie pod Maratonem[11].

UwagiEdytuj

  1. Inne źródła umiejscawiają budowę świątyni na ok. 510 rok[4].
  2. Inne źródła podają jedynie Ksenodorosa i Agatona jako architektów świątyni[6].

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  1. Kristin M. Heineman: The Decadence of Delphi: The Oracle in the Second Century AD and Beyond. Routledge, 2017. ISBN 978-1-317-03627-2. [dostęp 2019-07-07]. (ang.)
  2. E. Partida: Delphi – Description (ang.). W: Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-07-07].
  3. Perseus Digital Library Project: Delphi, Temple of Apollo (Building) (ang.). [dostęp 2019-07-07].
  4. Photios M. Petsas: Delphi: Monuments and Museum. Athens: Krene Editions, 2019. (ang.)
  5. Zdzisław Piszczek (red.): Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: PWN, 1990. ISBN 83-01-03529-3.
  6. Delphi. W: Trudy Ring, Robert M. Salkin, Noelle Watson, Sharon La Boda, Paul Schellinger: International Dictionary of Historic Places: Southern Europe. Taylor & Francis, 1994. ISBN 978-1-884964-02-2. [dostęp 2019-07-07]. (ang.)
  7. Michael Scott: Delphi: A History of the Center of the Ancient World. Princeton University Press, 2014. ISBN 978-1-4008-5132-4. [dostęp 2019-07-07]. (ang.)
  8. A. Tsaroucha: Temple of Apollo at Delphi (ang.). W: Ministry of Culture and Sports [on-line]. [dostęp 2019-07-07].
  9. UNESCO: Archaeological Site of Delphi (ang.). [dostęp 2019-07-07].