Otwórz menu główne

Florian Czarnyszewicz

Polski pisarz, autor "Nadberezyńców"

Florian Czarnyszewicz (ur. 2 lipca 1900[1] w Przesiece koło Bobrujska[2][3], zm. 18 sierpnia 1964 w Villa Carlos Paz) – polski prozaik emigracyjny opisujący dzieje polskiej szlachty zagrodowej znad Berezyny w kontekście kulturowym wschodnich Kresów Rzeczypospolitej z początków XX w. Jego pierwszą i najważniejszą powieścią są Nadberezyńcy.

Florian Czarnyszewicz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 2 lipca 1900
Przesieka koło Bobrujska
Data i miejsce śmierci 18 sierpnia 1964
Villa Carlos Paz
Narodowość polska
Język polski
Dziedzina sztuki literatura piękna
Epoka literatura emigracyjna
Ważne dzieła

ŻyciorysEdytuj

 
Lokalizacja Nadberezyńców. Zaznaczone są min. Bobrujsk, zaścianek Przesieka, gdzie dorastał pisarz (powieściowa Smolarnia) oraz prawdopodobna lokalizacja chutoru, w którym się urodził (powieściowe Rogi zaznaczone kółkiem). Na podstawie mapy z 1934 roku.
 
Nazwisko rodziny Czarnyszewicz w Spisie rodzin szlachty guberni mińskiej z 1903 roku.

Pisarz pochodził z okolic Bobrujska. Swoją młodość spędził w zaścianku Przesieka (ros. Пересека, Pieriesieka), leżącym kilka kilometrów na wschód od Kliczewa w guberni mińskiej[4][5]. Jego rodzina potwierdziła swoje szlachectwo w 1859 roku[6]. Czarnyszewiczowie należeli do szlachty zagrodowej osiadłej od wieków na ziemiach pomiędzy Berezyną a Dnieprem wchodzących w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, które w okresie zaborów powszechnie były zwane ziemiami zabranymi, a po traktacie ryskim znalazły się po stronie sowieckiej.

Ukończył 4-klasową rosyjską powszechną szkołę miejską (городскоеучилище), prawdopodobnie w Kliczewie (lub Bobrujsku). Naukę polskiej pisowni zawdzięczał, jak wspominał, „domorosłym nauczycielom tajnych polskich szkółek”, w których też później nauczał[7]. Najstarszym zachowanym utworem literackim z czasów szkolnych jest wydrukowany w 1911 roku w „Naszej Niwie”, w języku białoruskim, wiersz pt. Chrystos Uwaskros (Chrystus Zmartwychwstał).

Jego dzieciństwo i młodość przypadły na czasy polskiego odrodzenia narodowego, które nastąpiło po ukazie carskim z 1906 r. znoszącym zakaz nabywania ziemi przez Polaków na ziemiach zabranych oraz zakaz nauczania języka polskiego (również we własnym domu) i przywróciły swobody religijne w stosunku do dyskryminowanych katolików. Szybko jednak odrodzenie narodowe przerwał wybuch wojny w 1914 r., a przede wszystkim rewolucji w 1917 r. Ostateczną zagładę „świata szlachty zagrodowej” przyniosła operacja polska NKWD w latach 19371938.

Uczestniczył jako wywiadowca w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku, z której przeżycia zostały wykorzystane w autobiograficznych wątkach późniejszych Nadberezyńców. Po traktacie ryskim, gdy jego mała ojczyzna znalazła się pod władzą bolszewicką przeniósł się do Wilna i pracował w policji.

W 1924 r. wyemigrował do Argentyny gdzie pracował przez 30 lat jako robotnik w rzeźni w miasteczku Berisso w pobliżu miasta La Plata. Dużym wysiłkiem wybudował dom w Villa Carlos Paz w malowniczej górskiej okolicy prowincji Córdoba, w którym zamieszkał w 1956 r. wraz z żoną i córką. Był działaczem Związku Polaków w Argentynie[8].

Literacko debiutował późno, jako czterdziestolatek, wydaną w 1942 r. autobiograficzną powieścią Nadberezyńcy. Książka pomimo znakomitych recenzji (m.in. używano porównań typu »Wojna i Pokój« naszych polskich kresów), z powodu II wojny światowej i cenzury wprowadzonej przez powojenną władzę komunistyczną, nigdy nie weszła do kanonu literatury polskiej.

Nadberezyńcami, książką która była debiutem autora zachwycali się tacy krytycy jak: Melchior Wańkowicz, Michał Kryspin Pawlikowski, Czesław Miłosz, Jerzy Stempowski i Józef Czapski.

TwórczośćEdytuj

  • 1942 – Nadberezyńcy
  • 1953 – Wicik Żywica
  • 1958 – Losy pasierbów
  • 1963 – Chłopcy z Nowoszyszek

CiekawostkiEdytuj

Wnukiem brata Floriana Czarnyszewicza, Feliksa, jest wokalista zespołu rockowego Aerosmith, Steven Tyler. Feliks Czarnyszewicz wyemigrował w 1914 roku do USA, gdzie zmienił nazwisko na Blancha (fr. blanche – biały). Jego córką była Susan Ray Blancha (1925–2008), która wyszła za pianistę Victora Tallarico[9].

PrzypisyEdytuj

  1. Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom 10, Warszawa 2008
  2. Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138), str. 107
  3. Antoni H. Wróbel "Materiały do bibliografii polonijnej w Argentynie " [w:] "Przegląd Polsko – Polonijny" nr 3 z 2012
  4. Syn ziemi kresowej, „Głos Polski” z 24.09.1965, nr 2998, Buenos Aires
  5. Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138), str. 107
  6. Alfabetyczny spis rodzin szlachty guberni mińskiej na dzień 1 lipca 1903 roku, Drukarnia Guberniana, Mińsk, 1903 r.
  7. Maciej Urbanowski, Arcydzieło nieznane, http://www.rp.pl/artykul/502706.html?p=1
  8. http://www.upranet.com.ar/_pol/
  9. I've Got a Crush on Steven Tyler's Grandfather | HuffPost, www.huffingtonpost.com [dostęp 2017-11-23] (ang.).

BibliografiaEdytuj