Palepafos

starożytne miasto

Palepafos[1] (gr. Παλαίπαφος) – starożytne miasto na Cyprze, obecnie teren badań archeologicznych i zabytek wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO[2]. Położone niedaleko ujścia rzeki Diarizos, ok. 16 km na wschód od współczesnego Pafos, w granicach obecnej wsi Kuklia[3]. W czasach neolitu miejsce oddawania czci bogini płodności, która następnie przerodziła się w kult Afrodyty. Od XII wieku p.n.e. do czasów chrześcijańskich w Palepafos znajdowała się świątynia bogini[2], główne miejsce jej kultu na Cyprze[4]. Palepafos było też do IV wieku p.n.e. stolicą jednego ze starożytnych cypryjskich królestw.

Pafos (Palepafos)[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
Ruiny sanktuarium Afrodyty
Państwo  Cypr
Typ kulturowy
Spełniane kryterium III, IV
Numer ref. 79
Region[b] Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1980
na 4. sesji
Położenie na mapie Cypru
Mapa konturowa Cypru, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Pafos (Palepafos)”
Ziemia34°42′28,0″N 32°34′24,6″E/34,707778 32,573500

HistoriaEdytuj

 
Starożytne królestwa Cypru

Palepafos było jednym z ważnych cypryjskich ośrodków gospodarczych i wytwórczych już w późnej epoce brązu (XVI–XI p.n.e.)[5] i pozostało nim do końca okresu klasycznego[3].

Jedna z legend o założeniu Pafos przypisuje powstanie miasta i świątyni Agapenorowi, królowi Tegei, który miał tego dokonać powracając z Troi[6]. Druga jako założyciela miasta, sanktuarium i pierwszego najwyższego kapłana Afrodyty podaje Kinyrasa[3].

Pierwszym historycznie potwierdzonym władcą Pafos był Eteandros, którego imię jako wasala jest zamieszczone na inskrypcji asyryjskiego króla Asarhaddona, datowanej na 673/2 rok p.n.e.[6]

Palepafos zostało zdobyte przez Persów podczas powstania jońskiego (498 p.n.e.)[7]. Pod koniec IV wieku p.n.e. król Nikokles przeniósł stolicę swojego państwa do nowo założonego Nea Pafos (w miejsce dzisiejszego miasta Pafos), ale Palepafos pozostało ważnym ośrodkiem religijnym[3].

Sanktuarium AfrodytyEdytuj

 
Pozostałości świątyni powstałej w XII wieku p.n.e., 2014
 
Pozostałości mozaiki w sanktuarium z czasów rzymskich, 2014
 
Kultowy stożkowy kamień będący symbolem bogini

Pierwsze sanktuarium, powstałe w XII wieku p.n.e., według zachowanych pozostałości miało wymiary 67×70 metrów i składało się z dwóch części: zadaszonej hali lub kolumnady od strony północnej i dziedzińca od południa[8].

Nowe, rzymskie sanktuarium zostało zbudowane w I lub II wieku n.e. Miało formę czworoboku z dużym dziedzińcem otwartym od strony zachodniej[3].

W sanktuarium w Pafos nie było otaczanego czcią posągu Afrodyty. Moc bogini symbolizował stożkowy, czarny betyl[3]. Kamień był przedstawiany na rzymskich monetach jako centralny obiekt sanktuarium[9].

Sanktuarium działało do IV wieku, gdy w cesarstwie nakazano zamknięcie pogańskich świątyń[10].

Inne obiektyEdytuj

Północne umocnienia i brama północno-wschodniaEdytuj

 
Fragment północnych murów Palepafos

Obwarowania Palepafos powstawały od wczesnego okresu archaicznego do wczesnego okresu hellenistycznego[7]. Kluczowa dla systemu obronnego północno-wschodnia, pełniąca funkcję twierdzy brama została zbudowana w drugiej połowie VIII wieku p.n.e.[3]

Obok bramy zachowały się pozostałości działań oblężniczych prowadzonych przez armię perską w 498 p.n.e., m.in. duża rampa oblężnicza. Ponieważ Persowie do jej budowy użyli wszelkich dostępnych materiałów, badania rampy przyniosły niezwykle cenny dla historii Cypru materiał archeologiczny, używany do porównania innych znalezisk[7].

Wschodnie umocnienia i pałacEdytuj

Odnalezione tu pozostałości umocnień wskazują na ten sam okres i podobne metody budowy co w przypadku murów północnych[3].

W obrębie murów odkryto pozostałości dużego budynku z wąskimi korytarzami, małymi salami i grubymi ścianami[3]. Pałac ten wykazuje cechy architektury z okresu Achemenidów[5] i mógł być siedzibą perskiego namiestnika[3] lub rezydencją królewską[5].

Rzymska „willa Ledy”Edytuj

 
Leda z łabędziem, mozaika rzymska z II wieku

Pozostałości rzymskiej willi znajdują się na południowy wschód od sanktuarium. Centralny panel zachowanej mozaiki z II wieku przedstawia Ledę z łabędziem (oryginał w muzeum w Kukli)[3].

Dwór z czasów Luzynianów i produkcja cukruEdytuj

 
Wschodnia część luzyniańskiego dworu

Ufortyfikowany dwór z czasów panowania Luzynianów został zbudowany w XIII wieku. Był rezydencją królewskiego zarządcy oraz centrum administracyjnym regionu i nadzoru nad plantacjami i przetwórstwem trzciny cukrowej. Składał się z czterech skrzydeł otaczających kwadratowy dziedziniec. Po 1571 roku i zajęciu Cypru przez Turków w pałacu rezydował zarządca turecki[3].

Po dokonanej w czasach panowania osmańskiego przebudowie z pierwotnej budowli pozostały tylko część wieży bramnej oraz wschodniego i południowego skrzydła[3]. Znajdująca się we wschodnim skrzydle gotycka sala, o wymiarach 27,3×6,8 m i wysokości 5,7 m[11], jest jednym z najciekawszych zachowanych na Cyprze przykładów architektury świeckiej z czasów frankońskich[3]. W odbudowanym dworze mieści się muzeum[12].

Zlokalizowana na zachód od dworu średniowieczna cukrownia, składająca się z młyna i rafinerii, funkcjonowała od końca XIII do końca XVI wieku. Jest jedną z najlepiej zachowanych w basenie Morza Śródziemnego wytwórni tego rodzaju[13].

KościołyEdytuj

Na wschód od sanktuarium Afrodyty znajduje się cerkiew pw. Matki Bożej (Panaja Katoliki). Została zbudowana w XII wieku w stylu bizantyjskim na planie krzyża greckiego, ale zachodnia jej część została później rozbudowana. Do budowy kościoła użyto kamieni pochodzących z sanktuarium[14]. Pozostałości XVI-wiecznej bizantyjskiej kaplicy św. Mikołaja, zniszczonej w XVIII wieku, znajdują się na zachód od sanktuarium[11].

Grobowce i cmentarzeEdytuj

Na całym okolicznym terenie znajdują się liczne miejsca pochówków, datowane od późnej epoki brązu do pierwszych wieków chrześcijaństwa[3]. Wśród nich znajduje się jedyny odnaleziony w okolicach Pafos grobowiec królewski, z pochówkami Echetimosa i Timocharisa, królów Pafos z IV wieku p.n.e.[5]

Część znalezionych w grobach obiektów jest eksponowana w lokalnym muzeum[12].

PrzypisyEdytuj

  1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, Nazewnictwo geograficzne świata. Bliski Wschód, Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2004, s. 29 [dostęp 2018-06-22] (pol.).
  2. a b UNESCO World Heritage Centre, Paphos, whc.unesco.org [dostęp 2018-06-26] (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l m n o Palaipafos (Kouklia), Department of Antiquities, www.mcw.gov.cy [dostęp 2018-06-27].
  4. Jacqueline Karageorghis, Demetrios Michaelides, Aphrodite's Cultural Route, s. 14–18, ISBN 978-9963-44-130-3.
  5. a b c d The Eastern Settlement Area (Site KD/TE, KB, TSR), Universität Zürich, www.hist.uzh.ch [dostęp 2018-06-28] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-28] (ang.).
  6. a b Kouklia (Palaipafos), Cyprus Tourism Organisation, www.visitcyprus.com, s. 4 [dostęp 2018-06-28].
  7. a b c North East Gate and City Wall with Persian Siege Works (Site KA), Universität Zürich, www.hist.uzh.ch [dostęp 2018-06-28] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-28] (ang.).
  8. Katarzyna Zeman-Wiśniewska, The Aegean Origin of the Aniconic Cult of Aphrodite. In Paphos. in: G. Papantoniou, A. Fitzgerald, S. Hargiss (eds), POCA 2005. Postgraduate Cypriot Archaeology. Proceedings of the fifth annual meeting of young researchers on Cypriot Archaeology, Trinity College, Dublin, 21-22 October 2005, British Archaeological Reports/Archaeopress 2008, 2008, ISBN 978-1-4073-0290-4 [dostęp 2018-06-27].
  9. Anja Ulbrich, Images of Cypriot Aphrodite, [w:] Amy C. Smith, Sadie Pickup, Brill's Companion to Aphrodite, BRILL, 2010, s. 172, ISBN 978-90-474-4450-3 [dostęp 2018-06-27] (ang.).
  10. Jacqueline Karageorghis, Demetrios Michaelides, Aphrodite's Cultural Route, s. 43, ISBN 978-9963-44-130-3.
  11. a b Kouklia (Palaipafos), Cyprus Tourism Organisation, www.visitcyprus.com, s. 11 [dostęp 2018-06-28].
  12. a b Local Archaeological Museum of Palaipafos (Kouklia), Department of Antiquities, www.mcw.gov.cy [dostęp 2018-06-27] (ang.).
  13. Medieval Kouklia: A Centre of Cane Sugar Production (Site TST), Universität Zürich, www.hist.uzh.ch [dostęp 2018-06-28] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-28] (ang.).
  14. Andreas Stylianou, Judith A. Stylianou, The painted churches of Cyprus: treasures of Byzantine art, wyd. 2; rev. ed, Nicosia: A.G. Leventis Foundatation, 1997, s. 395, ISBN 9963-560-30-X, OCLC 42375154 [dostęp 2018-06-24] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-15].