Uzbecy (uzb. Oʻzbeklar) – naród turecki, najliczniejszy z narodów zamieszkujących Azję Środkową[13]. Uzbecy zamieszkują głównie Uzbekistan, a także sąsiednie państwa Afganistan, Tadżykistan, Kirgistan, Turkmenistan i Kazachstan oraz chiński region autonomiczny Sinciang.

Uzbecy
Oʻzbeklar
Ilustracja
Tradycyjny strój uzbecki
Populacja

30–40 mln

Miejsce zamieszkania

Uzbekistan: 24,9 mln(2014)[1]
Afganistan: 2,6 mln[2]
Tadżykistan: 1,1 mln[3]
Kirgistan: 816 219 (2013)[4]
Kazachstan: 470 tys.[5]
Arabia Saudyjska: 300.000–2,7 mln.
Rosja: 289 862 (2010)
Turkmenistan: 250 tys.[6]
Pakistan: 70 tys.[7]
Ukraina: 12 400[8]
Chiny: 10 569 (2010)[9]
Australia: 4 997
Stany Zjednoczone: 4 930
Białoruś: 1593 (2009)[10]
Łotwa: 908 (2014)[11]
Mongolia: 260 (2010)[12]

Język

uzbecki

Religia

islam sunnicki

Grupa

ludy tureckie

PochodzenieEdytuj

Uzbecy wywodzą się z części turko-mongolskiej Białej Ordy rządzonej przez ród Szejbanidów, która po pewnym czasie została sturkizowana. W XIV wieku grupa ta przyjęła nazwę Uzbecy, której pochodzenie jest niejasne; być może wywodzi się ona od imienia chana Złotej Ordy Ozbega (1313–1341)[14]. Inne teorie mówią, że nazwa pochodzi od wyrażenia oʻz bek, oznaczającego „rządzący sobą”.

Liczebność i rozmieszczenieEdytuj

Historyczna populacja Uzbeków w poszczególnych republikach radzieckich na podstawie radzieckich spisów ludności:

1926 1939 1959 1970 1979 1989
Uzbecka SRR 3,467,226 (73.0%) 4,804,096 (65.1%) 5,038,273 (62.2%) 7,733,541 (64.7%) 10,569,007 (68.7%) 14,142,475 (71.4%)
Tadżycka SRR 175,627 (21.2%) 353,478 (23.8%) 454,433 (23.0%) 665,662 (23.0%) 873,199 (22.9%) 1,197,841 (23.5%)
Kirgiska SRR 110,463 (11.1%) 151,551 (10.4%) 218,640 (10.6%) 332,638 (11.3%) 426,194 (12.1%) 550,096 (12.9%)
Turkmeńska SRR 104,971 (10.5%) 107,451 (8.6%) 125,231 (8.3%) 179,498 (8.3%) 233,730 (8.5%) 317,333 (9.0%)
Kazachska SRR 129,407 (2.1%) 120,655 (2.0%) 136,570 (1.5%) 207,514 (1.6%) 263,295 (1.8%) 332,017 (2.0%)
Rosyjska FSRR 942 (0.00%) 16,166 (0.01%) 29,512 (0.03%) 61,588 (0.05%) 72,385 (0.05%) 126,899 (0.09%)

HistoriaEdytuj

Za panowania chana Abu al-Chajr-chana (14281468) Uzbecy przenieśli się na tereny w dolnym biegu Syr-darii i zaczęli interweniować w walki pomiędzy poszczególnymi gałęziami Timurydów, co pozwoliło im w swoich łupieżczych wyprawach docierać do Chorezmu i Transoksanii. Państwo Uzbeków rozpadło się po śmierci Abu al-Chajr-chana, jednak jego restauracji dokonał jego wnuk, Muhammad Szejbani (15001510), któremu udało się opanować większość Azji Środkowej. Stopniowo Uzbecy przemieszali się z innymi tureckojęzycznymi ludami tego regionu, zarówno koczowniczymi, jak i osiadłymi, które przejęły od nich ich nazwę.

KulturaEdytuj

Dominującą religią jest islam. Główne zajęcia to rolnictwo, handel, rzemiosło oraz hodowla zwierząt[13].

PrzypisyEdytuj

  1. Özbəkistan Dövlətinin Statistika Komitəsinin rəsmi məlumatlarına əsasən Özbəkistan əhalisnin 81,7%-ni özbəklər təşkil edir və 1 yanvar 2014-cü il tarixinə Özbəkistan əhalisnin sayı 30 492 800 nəfərdir. Bu məlumatlara nəzərə alınaraq Özbəkistanda təxminən 24 milyon 912 min 600 nəfər özbəyin yaşadığı ehtimal edilir.
  2. CIA World Factbook – Afghanistan. cia.gov. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-20)]..
  3. CIA World Factbook – Tajikistan. cia.gov. [zarchiwizowane z tego adresu (2001-03-31)]..
  4. Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2009-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-06)].
  5. Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009. [dostęp 2011-06-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-02-08)].
  6. CIA World Factbook – Turkmenistan.
  7. Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects.
  8. State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue. [dostęp 2011-06-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-01)].
  9. Chinese National Minorities.
  10. Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2010-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-18)].
  11. Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-03-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-27)].
  12. Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2013-10-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-25)].
  13. a b Obyczaje, języki, ludy świata. Encyklopedia PWN, Warszawa 2007, s. 791.
  14. Uzbekistan, [w:] Encyclopædia Britannica [online] [dostęp 2022-10-05] (ang.).

BibliografiaEdytuj

  • Obyczaje, języki, ludy świata. Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.