Świątynia Ateny Nike

Świątynia Ateny Nike (Św. Nike Apteros, Św. Nike Bezskrzydłej, Św. Nike) – niewielka świątynia w typie attycko-jońskiego tetrastylosu na Akropolu, na prawo od Propylejów, w południowo-zachodniej części wzgórza. Świątynię postawiono w V w p.n.e., choć jej zalążki sięgają okresu archaicznego. Projektantem był prawdopodobnie Kallikrates. Oddawano tam kult Atenie Zwycięskiej. Najlepiej zachowana świątynia jońska, trzykrotnie rekonstruowana[1].

Świątynia Ateny Nike
Ilustracja
Świątynia Ateny Nike po gruntownej rekonstrukcji przeprowadzonej w 2010[1]
Państwo  Grecja
Miejscowość Ateny
Położenie na mapie Aten
Mapa lokalizacyjna Aten
Świątynia Ateny Nike
Świątynia Ateny Nike
Położenie na mapie Grecji
Mapa lokalizacyjna Grecji
Świątynia Ateny Nike
Świątynia Ateny Nike
Ziemia37°58′17,40″N 23°43′29,64″E/37,971500 23,724900

NazwaEdytuj

 
Świątynia Ateny Nike przed renowacją
 
Świątynia Ateny Nike po gruntownej rekonstrukcji

Określenie "Nike" w Atenach nie było imieniem osobnej bogini, lecz funkcjonowało jedynie jako przydomek Ateny[2]. Pierwotnie świątynię poświęcono Atenie Nike, czyli Atenie Zwycięskiej. Z czasem posąg znajdujący się w przybytku zaczęto nazywać Nike Apteros, czyli Nike Bezskrzydłą, by odróżnić go od innych posągów Nike, stojących na Akropolu. Według legendy Ateńczycy oderwali bogini skrzydła, aby pozostała na zawsze w mieście[3].

HistoriaEdytuj

 
Propyleje i świątynia Ateny Nike – rekonstrukcja

Okres archaicznyEdytuj

W miejscu, gdzie postawiono świątynię, pierwotnie znajdował się dawny bastion mykeński (XIII w. p.n.e.). Ok. 550 r. p.n.e. oddawano tam kult Atenie Zwycięskiej. Za czasów Pizystrata wzniesiono skromne sanktuarium, które zburzono w 480 r. p.n.e. podczas oblężenia przez Persów[4].

Okres klasycznyEdytuj

Odbudowa zaczęła się w 478 r. p.n.e. od postawienia nowego ołtarza. W 448 r. p.n.e. cypel, na którym stała świątynia, obudowano porosem. Wkrótce prace wstrzymano, a cały wysiłek budowlany przerzucono na Partenon i Propyleje. W 445 r. p.n.e. taras świątynny obniżono do poziomu Propylejów i pokryto płytami. Ok. 432 r. p.n.e. prace wznowiono. Budowę samej świątyni zakończono w roku 421 p.n.e., prace zdobnicze trwały jeszcze do 413 r. p.n.e.[5]

Okres nowożytnyEdytuj

W XIV w. Nerio I Accioiuoli, władca Księstwa Aten, wykorzystując część Propylejów i część św. Nike, wybudował wysoką, kwadratową wieżę zwaną Wieżą Franków. Wieża ta stanęła obok pałacu w stylu włoskim, w który przekształcone zostały Propyleje.

W XVIII w., z powodu budowy przez Turków bastionu na Akropolu, świątynię całkowicie rozebrano. Odbudowano ją w 1835 r. przy użyciu oryginalnych elementów i materiałów. W latach 1936-1940 dokonano gruntownej naprawy fundamentów, przy okazji ponownie rozbierając i dokładniej niż poprzednio rekonstruując samą świątynię[6].

Renowację świątyni przeprowadzono ponownie w latach 2000–2010, w sposób najdokładniejszy w jej historii, aby naprawić błędy poprzednich konserwacji[7]. Wykorzystano oryginalne fragmenty przez zastosowanie anastylozy będącej metodą konserwacji zabytków. Do uzupełnienia ubytków użyto białego marmuru pentelickiego, pochodzącego z tego samego źródła co w starożytności. Nowością w skali światowej było zastosowanie nieinwazyjnego lasera do czyszczenia marmuru z wielowiekowych zabrudzeń[8].

Bryła świątyniEdytuj

 
Plan świątyni
 
Nike rozwiązująca sandał

Wejście na taras świątyni (pyrgos) stanowiły małe schody po prawej stronie Propylejów. Górna część pyrgosu była zdobiona i stanowiła miejsce zawieszania wotów. W fundamentach od strony Propylejów umieszczono dwie nisze wotywne.
Świątynię wybudowano z marmuru pentelickiego. Zaprojektował ją jeden z architektów Peryklesa, zapewne Kallikrates, w porządku attycko-jońskim jako czterokolumnowy amfiprostylos (tetrastylos). Posiada trzystopniową marmurową krepidomę. Odległości między kolumnami były jednakowe, co było charakterystyczne dla małych świątyń. Stylobat ma wymiary 8,27 × 5,64 m, cella natomiast 3,26 × 4,19 m. Wejście do celli, zamykane drzwiami, znajdowało się pomiędzy dwoma filarami. Przestrzeń między filarami a ścianami bocznymi chroniły metalowe kraty. Świątynię krył dwuspadowy dach[9].

ZdobieniaEdytuj

Posąg boginiEdytuj

W celli znajdował się posąg Ateny Nike. Pierwotny posąg z czasów archaicznych spłonął w 480 r. p.n.e., jednak po odbudowaniu świątyni, został odtworzony. Bogini trzymała w prawej ręce owoc granatu, natomiast w lewej – hełm.

FryzEdytuj

Ponad architrawem umieszczono fryz ciągły. Na podstawie techniki i stylu szat, jego powstanie datuje się na rok ok. 421 p.n.e. Reliefy zachowały się w złym stanie, dlatego ich interpretacja pozostaje niepewna. Relief centralny (wschodni) we frontonie świątyni przedstawia zebranie bogów, przyglądającym się wojnie (m.in. Atenę, Zeusa, Posejdona, Afrodytę, Ganimedesa). Reliefy południowy i zachodni opowiadały o walkach z Persami (przy czym południowy prawdopodobnie o bitwie pod Platejami). Płaskorzeźby północnej elewacji dotyczą bliżej nie sprecyzowanego konfliktu bądź z Persami, bądź wewnątrzgreckiego[10].

BalustradaEdytuj

Od strony urwiska plac świątynny otoczony był balustradą, podtrzymującą kratę, ozdobioną reliefami z wyobrażeniami Nike. Reliefy znajdowały się po zewnętrznej stronie balustrady i ustawione zostały ku czci zwycięstwa Alkibiadesa nad Spartanami. Tematem było składanie ofiary dziękczynnej oraz przemarsz z trofeami. Najsłynniejszą płaskorzeźbą tego cyklu jest przedstawienie Nike rozwiązującej sandał (obecnie w Muzeum Akropolis w Atenach).

Autorstwo dzieł nie jest jasne. Przyjmuje się, iż w pracach nad nim brało udział kilku rzeźbiarzy. Najczęściej wymienia się Alkamenesa, Kallimachosa i Pajonisa[11].

Posąg HekateEdytuj

Przy schodach na pyrgos stał posąg bogini Hekate Epipyrgida (Hekate-strażniczki) dłuta Alkamenesa. Rzeźbę ustawiono po 432 r. p.n.e. Pewne pojęcie o jej wyglądzie daje kopia, znajdująca się w Wiedniu. Była to potrójna herma, wzbogacona w dolnej części trzema tańczącymi Charytami. Charakteryzuje ją celowa archaizacja przedstawienia i hieratyczny uśmiech[12].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Temple of Athena Nike. 2015-10-07. [dostęp 2017].
  2. Grimal, s. 251.
  3. Bernhard, s. 101-102.
  4. Bernhard, s. 101.
  5. Bernhard, s.101, 478; Parnicki Pudełko, s. 87.
  6. Bernhard, s. 458; Parnicki-Pudełko, s. 86.
  7. Temple of Athena Nike - Archaeology Magazine, www.archaeology.org [dostęp 2018-06-15] (ang.).
  8. Ancient Greek statues restored with laser developed in Crete, www.cretegazette.com [dostęp 2018-06-15] (ang.).
  9. Bernhard, s. 99-101.; Parnicki-Pudełko, s. 87-89; Koch, s. 19.
  10. Bernhard, s. 478-482, Parnicki Pudełko, s. 88.
  11. Bernhard, s. 482-484.
  12. Bernhard, s. 543.

BibliografiaEdytuj

  • M.L. Bernhard, Sztuka grecka V w. p.n.e., PWN 1991.
  • P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Ossolineum 1997.
  • W. Koch, Style w architekturze, Świat Książki 2005.
  • K. Michałowski, Akropol, [Sztuka i kultura świata starożytnego], Arkady 1983.
  • S. Parnicki-Pudełko, Architektura starożytnej Grecji, Arkady 1985.
  • L. Winniczuk (ed.), Słownik kultury antycznej – Grecja, Rzym, Wiedza Powszechna 1988, wydanie V.

Linki zewnętrzneEdytuj