Otwórz menu główne

Anamneza (liturgia)

Wspomnienie liturgiczne wydarzeń historii zbawienia

Anamneza (gr. anamnesis; hebr. lezikkarôn 'pamiątka, wspomnienie') – akt liturgiczny będący modlitewnym wspomnieniem wydarzeń uznawanych za interwencje Boże w historię świata. Charakterystyczny i podstawowy element liturgii i modlitwy w chrześcijaństwie i w judaizmie[1][2].

W duchowości IzraelaEdytuj

W Biblii pamiętanie o kimś to nie tylko myślenie, przywoływanie na myśl ludzi, wydarzeń z przeszłości czy obietnic danych przy zawieraniu przymierza. To także działanie w określony sposób – pamiętanie i działanie są nierozerwalnie połączone. Kiedy Bóg „pamięta” Noego, Abrahama i Rachelę jednocześnie udziela im błogosławieństwa (por. Księga Rodzaju 8,1; 9,16;19,29;30,32)[3]. Słowa o rdzeniu zkr występują w Biblii hebrajskiej 230 razy[2]. W liturgii późnego judaizmu „pamiątka” (zikaron) nabrała bardzo określonego znaczenia. Ukazuje to m.in. tekst świątecznego błogosławieństwa (hebr. berākāh) przy trzecim kielichu – kielichu błogosławieństwa uczty świątecznej – z dzieła Seder Amram Gaon. Słowo pamiątka, wspomnienie jest w nim używane wielokrotnie:

 
Boże nasz i Boże naszych ojców, niech wspomnienie o nas i o naszych ojcach, wspomnienie o Jeruzalem, Twoim mieście, wspomnienie o Mesjaszu, synu Dawida, Twojego sługi, i wspomnienie o Twoim ludzie, o całym domu Izraela powstanie i przyjdzie, niech przybędzie, niech stanie się widzialne, przyjęte, usłyszane, przypomniane i zaznaczone przed Tobą, dla wyzwolenia, dla dobra, łaski, współczucia i miłosierdzia w tym dniu ... /tu wypowiada się nazwę święta/. Pamiętaj o nas, Panie, nasz Boże, by wyświadczyć nam dobro z jego powodu. Nawiedź nas ze względu na niego i zbaw nas dla niego, ożywiając nas słowem zbawienia i miłosierdzia. Oszczędź nas, uczyń nam łaskę i okaż nam swoje miłosierdzie, ponieważ jesteś Bogiem i królem łaskawym i miłosiernym. (Traktat Berakoth III, 49 a[4])

Słowo pamiątka jest tu użyte w znaczeniu świętego znaku, który Bóg dał swemu ludowi, zachowującemu go jako swój największy duchowy skarb. Znak ten, celebrowany w dniu świątecznym, oznacza kontynuację wielkich dzieł Bożych w czasie, w którym się odprawia święto[5].

W liturgii chrześcijańskiejEdytuj

Jako modlitewne wspominanie wielkich dzieł Bożych (łac. mirabilia Dei) anamneza jest czymś charakterystycznym dla całej liturgii chrześcijańskiej[1]. Akt pamięci o działaniu Bożym jest rozumiany jako wysławianie Boga. Według Maxa Thuriana, anamneza jest jednoznaczna z dziękczynieniem, z aktem eucharystycznym – tak było już w liturgii żydowskiej[6][7]. Oprócz tego ogólnego znaczenia, anamneza odnosi się do jednej z głównych części modlitwy eucharystycznej. Jako modlitewne wspominanie Misterium paschalnego znajduje się w każdej Eucharystii. Jest to jeden z jej podstawowych, pierwotnych elementów. Opisuje bowiem celebrowaną tajemnicę, nadając sens i owocność sprawowanemu obrzędowi. Jest swego rodzaju ogniskową całej modlitwy eucharystycznej. W Kanonie rzymskim anamneza brzmi następująco:

 
Boże Ojcze, my, Twoi słudzy, * oraz lud Twój święty, * wspominając błogosławioną mękę, zmartwychwstanie * oraz chwalebne wniebowstąpienie Twojego Syna, * naszego Pana Jezusa Chrystusa, * składamy Twojemu najwyższemu majestatowi * z otrzymanych od Ciebie darów * Ofiarę czystą, świętą i doskonałą, * Chleb święty życia wiecznego * i Kielich wiekuistego zbawienia[8].

Anamneza następuje po słowach ustanowienia, nawiązuje bowiem do polecenia Jezusa przekazanego podczas Ostatniej Wieczerzy, aby sprawować ucztę paschalną „na moją pamiątkę” (gr: εις την εμην αναμνησιν, Ewangelia Łukasza 22:19; 1. List do Koryntian 11:24). W oryginalnej wersji łacińskiej Kanonu rzymskiego ten związek jest ukazany poprzez użycie na początku słowa „stąd” łączącego anamnezę ze słowami ustanowienia: „Stąd mając w pamięci... ofiarujemy... żertwę czystą” (Unde memores... offerimus... hostiam puram). Kościół wyraża w anamnezie świadomość, że zostało mu przekazane przez Jezusa zadanie, by wspominać Jego śmierć i zmartwychwstanie[9].

Anamneza pełni funkcję uobecniania dawnych wydarzeń poprzez ich liturgiczne, modlitewne wspomnienie. Nauczał o tym Jan Paweł II ukazując anamnetyczny charakter modlitwy różańcowej:

 
Kontemplować z Maryją to przede wszystkim wspominać. Należy jednak rozumieć to słowo w biblijnym znaczeniu pamięci (hebr. zakar), która aktualizuje dzieła dokonane przez Boga w historii zbawienia. Biblia jest opisem zbawczych wydarzeń, które mają swój punkt kulminacyjny w samym Chrystusie. Wydarzenia te nie należą tylko do «wczoraj»; są także «dniem dzisiejszym» zbawienia. Aktualizacja ta urzeczywistnia się w szczególny sposób w liturgii: to, czego Bóg dokonał przed wiekami, nie dotyczy jedynie bezpośrednich świadków tych wydarzeń, ale swym darem łaski dosięga ludzi wszystkich czasów. Dotyczy to w pewien sposób także każdej innej praktyki pobożnej zbliżającej nas do tych wydarzeń: «wspominać je» w postawie wiary i miłości oznacza otwierać się na łaskę, jaką Chrystus uzyskał dla nas przez swe tajemnice życia, śmierci i zmartwychwstania (List Rosarium Virginis Mariae 13).

Pamięć liturgiczna nie odnosi się jedynie do pamięci ludzkiej, uroczystego wspominania. Zgodnie z rozumieniem teologicznym ma ona także stronę boską. Należy dostrzec w akcie anamnezy aktywną „pamięć” samego Boga, dla Niego bowiem ofiara Baranka i jej owoce są od początku, od założenia świata wciąż aktualizowane (por. Księga Apokalipsy 13,8, por. 1. List Piotra 1, 19-20). Szczególnym tematem anamnezy jest przymierze ludzkości z Bogiem. Wspomnienie liturgiczne „przypomina” Bogu, Jego „pamięci”, zgromadzenie celebrujące przymierze. Czyni obecnymi podstawowe wielkie wydarzenia związane z przymierzem. W liturgii Izraela, poprzez celebrację przywołuje się poprzednie przymierze i antycypuje bardziej doskonałe przymierze, które ma nadejść. Synajskie zgromadzenie Izraela jest paradygmatem całej liturgii judeochrześcijańskiej (por. Księga Wyjścia 19-24). Przymierze synajskie było wypełnieniem nie tylko przymierzy z patriarchami, ale także z Noem. Dzięki prorokom liturgiczna celebracja przymierza synajskiego zwracała się coraz bardziej ku nowemu i wiecznemu przymierzu (por. Księga Jeremiasza 31,31). To ostatnie przymierze zostało urzeczywistnione przez Jezusa poprzez ofiarę Nowego Przymierza w Jego krwi, które zainaugurowało czas ostateczny (por. Dzieje Apostolskie 2,17)[10].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Augé 1984 ↓, s. 513.
  2. a b Neunheuser 1984 ↓, s. 826.
  3. Léon-Dufour SJ ↓, s. 102nn.
  4. Hedergard D.: Seder R. Amram Gaon. T. 1. Lund: 1951, s. 152.
  5. Bouyer 2015 ↓, s. 84-85.
  6. Por. Max Thurian: L'Eucharistie, Mémorial du Segnieur. Neuchâtel - Paryż: 1959, s. 193., przypis 21.
  7. Neunheuser 1984 ↓, s. 831.
  8. Mszał rzymski 2010 ↓, s. 310*.
  9. Trapani 2006 ↓, s. 57.
  10. Lang OFM 1989 ↓, s. 185-186.

BibliografiaEdytuj

  • M. Augé: Eucologia. W: Nuovo dizionario di Liturgia. Domenico Sartore, Achille M. Triacca (red.). Rzym: Edizioni Paoline, 1984, s. 509-519.
  • Louis Bouyer: Eucharystia. Teologia i duchowość modlitwy eucharystycznej. Lucyna Rutkowska (przekład). Lublin: Wydawnictwo Kerygma, 2015, s. 434.
  • Jovian P. Lang OFM: Dictionary of the Liturgy. Nowy Jork: Catholic Book Publishing Co., 1989, s. 185-186.
  • Xavier Léon-Dufour SJ: Sharing the Eucharistic Bread. New York-Mahwah: Paulist Press, 1987.
  • Mszał rzymski dla diecezji polskich. Poznań: Pallotinum, 2010.
  • B. Neunheuser: Memoriale. W: Nuovo dizionario di Liturgia. Domenico Sartore, Achille M. Triacca (red.). Rzym: Edizioni Paoline, 1984, s. 820-838.
  • Valeria Trapani: Memoriale di salvezza. L'anamnesi eucaristica nelle anafore d'Oriente e d'Occidente. Watykan: Libreria Editrice Vaticana, 2006, seria: Monumenta studia instrumenta liturgica 41.