Banknoty Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (1916–1917)

Banknoty Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (1916–1917) – banknoty wprowadzone do obiegu 14 kwietnia 1917 roku, z datą emisji 9 grudnia 1916, emitowane przez Polnische Landes-Darlehnskasse (Polską Krajową Kasę Pożyczkową), będące w obiegu w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim oraz do końca listopada 1923 r. w II Rzeczypospolitej[1][2].

Historia banknotów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej okresu Generalnego Gubernatorstwa WarszawskiegoEdytuj

Po zajęciu ziem dawnego Królestwa Kongresowego w sierpniu 1915 r. przez wojska państw centralnych zostało ono podzielone na dwie strefy: niemiecką i austriacką. Na terenach okupowanych przez Niemcy utworzono Generalne Gubernatorstwo Warszawskie, na którego czele stanął gen. Hans von Beseler. Organem pomocniczym generalnego gubernatora był tzw. Zarząd Cywilny, któremu przewodniczył Wolfgang von Kries[3].

Po proklamacji 5 listopada dnia 9 grudnia 1916 r., generalny gubernator warszawski utworzył na podległym sobie terenie bankową instytucję emisyjną – Polnische Landes-Darlehnskasse bardziej znaną jako Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, która wbrew nazwie była niemiecką instytucją okupacyjna, agendą niemieckiego Banku Rzeszy. Jednostką walutową została marka polska oparta na niemieckiej – po zwycięskiej wojnie Rzesza Niemiecka zobowiązywała się do wykupu odpowiednich biletów za marki niemieckie[3][1][4].

Emisja z datą 9 grudnia 1916 r. gwarantowana była przez Rzeszę Niemiecką do wysokości 880 150 867 marek. Wprowadzono ją do obiegu w gubernatorstwie w 1917 r., dlatego również ta data widnieje na dwóch jej seriach[4].

Pierwsza seria, o nominałach: ½, 1, 2, 20, 50 i 100 marek polskich, zawierała[5]:

  • określenie władz administracyjnych jako: Zarząd jenerał-gubernatorstwa warszawskiego oraz
  • określenie instytucji emitującej jako: Krajowa Polska Kasa Pożyczkowa.

Druga seria, o nominatach: ½, 1, 2, 5, 10, 20, 100 oraz 1000 marek polskich, miała odpowiednio[5]:

  • Zarząd Generał-Gubernatorstwa Warszawskiego oraz
  • Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa.

Chociaż oficjalną datą wprowadzenia do obiegu banknotów denominowanych w markach polskich jest 14 kwietnia 1917 r., to faktycznie stało się to między 26 a 30 kwietnia 1917 r[1].

Banknoty drukowano w Drukarni Rzeszy w Berlinie, a od nazwiska szefa administracji przy gubernatorze, Wolfganga von Kriesa, który je podpisywał, nazywano je „kriesówkami”[6], a niekiedy „rzeszkami”[7]. Wyróżniały się bogatą ornamentyką, a na każdym z banknotów widniał wizerunek orła białego na czerwonym tle kartusza zwieńczonego królewską koroną[6].

Banknoty po odzyskaniu niepodległości zostały przejęte przez państwo polskie. Dotyczyło to również Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej, która stała się tymczasową instytucją emisyjną odrodzonej Polski[8][9].

Okupacyjne banknoty Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego denominowane w markach polskich były w obiegu w II Rzeczypospolitej do 30 listopada 1923 r. – zostały wycofane na pięć miesięcy przed wprowadzeniem złotego[2].

Banknoty pierwszej serii (...jenerał...)[5][2][10]Edytuj

Na awersie umieszczono klauzulę:

  • powyżej podpisów i nominału albo z lewej strony orła:

Rzesza Niemiecka przyjmuje odpowiedzialność za spłatę Biletów Kasy Pożyczkowej w Markach Niemieckich po cenie nominalnej.

  • poniżej podpisów i nominału albo z prawej strony orła:

Kto podrabia lub fałszuje bilety krajowej Kasy Pożyczkowej, albo puszcza w obieg lub usiłuje puścić w obieg podrobione lub fałszowane bilety, podlega karze ciężkiego więzienia.

Banknoty obiegoweEdytuj

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[10][11]
½ marki polskiej    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A. albo B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 100 mm x 65 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 kwietnia 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

1 marka polska    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A albo B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 110 mm x 70 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 kwietnia 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

2 marki polskie    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A albo B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 120 mm x 75 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 kwietnia 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

20 marek polskich    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 150 mm x 98 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 kwietnia 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

50 marek polskich    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 160 mm x 105 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 kwietnia 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

100 marek polskich    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A•
Numer: 6 cyfr albo 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną, z prawej strony kartusz z nominałem 100
Rewers: rysunek ornamentalny, w dwóch prostokątach o ściętych rogach wizerunki żeńskich głów w hełmach – Minerwy
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 190 mm x 115 mm
Wprowadzony do obiegu: 26 kwietnia 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

WzoryEdytuj

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka
½ marki polskiej     seria A, numeracja 0000000, ukośny czerwony nadruk Muster
20 marek polskich     seria A, numeracja 0000000, ukośny czerwony nadruk Muster
100 marek polskich     seria A, numeracja 0000000, ukośny czerwony nadruk Muster

Banknoty drugiej serii (...Generał...)[5][2][12]Edytuj

Banknoty obiegoweEdytuj

Na awersie umieszczono klauzulę:

  • powyżej podpisów i nominału albo z lewej strony orła:

Rzesza Niemiecka przyjmuje odpowiedzialność za spłatę biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej w Markach Niemieckich po cenie nominalnej.

  • poniżej podpisów i nominału albo z prawej strony orła:

Kto podrabia lub fałszuje bilety Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej, albo puszcza w obieg lub usiłuje puścić w obieg podrobione lub fałszowane bilety, podlega karze ciężkiego więzienia.

Znane są banknoty nominałów 5 oraz 10 marek polskich ze starą treścią klauzuli prawnej – takiej jak w przypadku banknotów serii I[13].

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka[12]
½ marki polskiej    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 100 mm x 65 mm
Wprowadzony do obiegu: listopad 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

1 marka polska    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 110 mm x 70 mm
Wprowadzony do obiegu: listopad 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

2 marki polskie    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A• albo B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, , z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 120 mm x 75 mm
Wprowadzony do obiegu: wrzesień 1917, seria B• listopad 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

5 marek polskich     Emisja: 9 grudnia 1916

Seria: A• albo B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami w hełmach (Minerwa)
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 130 mm x 85 mm
Wprowadzony do obiegu: lipiec 1917 (klauzula: Biletów Kasy Pożyczkowej zamiast biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej), wrzesień 1917, 1918 (seria B•)
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

stara klauzula prawna
   
nowa klauzula prawna
10 marek polskich     Emisja: 9 grudnia 1916

Seria: A• albo B•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 140 mm x 90 mm
Wprowadzony do obiegu: lipiec 1917 (klauzula: Biletów Kasy Pożyczkowej zamiast biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej), wrzesień 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

stara klauzula prawna
   
nowa klauzula prawna
20 marek polskich    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną
Rewers: rysunek ornamentalny, z obu stron medaliony z żeńskimi głowami
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 150 mm x 98 mm
Wprowadzony do obiegu: wrzesień 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

100 marek polskich    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A•
Numer: 7 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną, z prawej strony kartusz z nominałem 100
Rewers: rysunek ornamentalny, w dwóch prostokątach o ściętych rogach wizerunki żeńskich głów w hełmach – Minerwy
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 190 mm x 115 mm
Wprowadzony do obiegu: wrzesień 1917
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

1000 marek polskich    

Emisja: 9 grudnia 1916
Seria: A•
Numer: 6 cyfr
Awers: z lewej strony Orzeł Biały na tle kartusza zwieńczonego królewską koroną, z prawej strony kartusz z nominałem 1000
Rewers: rysunek ornamentalny, dwie głowy z lewej strony żeńska w hełmie – Minerwa, z prawej strony – męska
Znak wodny: bieżący, kółeczka i czteroramienne gwiazdki
Wymiary: 210 mm x 128 mm
Wprowadzony do obiegu: styczeń 1918
Wycofany z obiegu: 30 listopada 1923

Ostateczna wymiana: 31 maja 1924
Projektant: nieznany
Druk: Reichsdruckerei, Berlin

WzoryEdytuj

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu Charakterystyka
½ marki polskiej     seria B, numeracja 0000000, perforacja DRUCKPROBE, ukośny czerwony nadruk Muster
1 marka polska     seria B, numeracja 0000000, perforacja DRUCKPROBE, ukośny czerwony nadruk Muster
2 marki polskie     seria B, numeracja 0000000, perforacja DRUCKPROBE, ukośny czerwony nadruk Muster
5 marek polskich   seria A, numeracja 0000000, perforacja DRUCKPROBE, ukośny czarny nadruk Muster
10 marek polskich     seria A, numeracja 0000000, ukośny czerwony nadruk Muster
100 marek polskich     seria A, numeracja 0000000, perforacja DRUCKPROBE, ukośny czerwony nadruk Muster
1000 marek polskich     seria A, numeracja 0000000, perforacja DRUCKPROBE, ukośny czerwony nadruk Muster

FałszerstwaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Borys Paszkiewicz, Podobna jest moneta nasza do urodnej panny. Mała historia pieniądza polskiego, Warszawa: Warszawskie Centrum Numizmatyczne, 2012, s. 204, ISBN 978-83-62939-00-8.
  2. a b c d Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 265, ISBN 978-83-7705-068-2.
  3. a b Lech Kokociński, Pieniądz papierowy na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: ROSIKON PRESS, 1996, s. 68, ISBN 83-903459-5-1.
  4. a b Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 260, ISBN 978-83-7705-068-2.
  5. a b c d Marian Kowalski, Ilustrowany katalog banknotów polskich 1794–1980, Wiesława Kawecka (red.), wyd. IV, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, 1981, s. 54–60.
  6. a b Lech Kokociński, Pieniądz papierowy na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: ROSIKON PRESS, 1996, s. 70, ISBN 83-903459-5-1.
  7. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, Tom I, 1794–1941, wyd. pierwsze, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 146, ISBN 978-83-913361-3-7.
  8. Lech Kokociński, Pieniądz papierowy na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: ROSIKON PRESS, 1996, s. 80, ISBN 83-903459-5-1.
  9. Adam Dylewski, Historia pieniądza na ziemiach polskich, wyd. pierwsze, Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2011, s. 262, ISBN 978-83-7705-068-2.
  10. a b Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, Tom I, 1794–1941, wyd. pierwsze, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 146–161, ISBN 978-83-913361-3-7.
  11. Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 6 października 1923 r. w przedmiocie wycofania z obiegu biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej wypuszczonych w 1917 r. (t.zw. not Kriesa)., prawo.sejm.gov.pl [dostęp 2019-09-20].
  12. a b Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, Tom I, 1794–1941, wyd. pierwsze, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 162–187, ISBN 978-83-913361-3-7.
  13. Czesław Miłczak, Banknoty polskie i wzory, Tom I, 1794–1941, wyd. pierwsze, Warszawa: Antykwariat Numizmatyczny Paweł Niemczyk, 2012, s. 168–169, 172–173, ISBN 978-83-913361-3-7.