Otwórz menu główne

Czarcikęs

rodzaj roślin

Czarcikęs (Succisa Haller) – rodzaj roślin z rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Obejmuje trzy gatunki, z których jeden – czarcikęs łąkowy S. pratensis – jest szeroko rozprzestrzeniony w Europie po Kaukaz i Syberię[3], rośnie także w Polsce[4]. Gatunek ten lokalnie wykorzystywany jest w ziołolecznictwie[5]. Dwa pozostałe gatunki mają bardzo ograniczone zasięgi. S. pinnatifida jest endemitem północno-zachodniej Hiszpanii i Portugalii[3], a S. trichotocephala Kamerunu, gdzie rośnie na górskich łąkach, skrajach lasów i w lukach w lasach z Gnidia glauca na rzędnych od 1800 do 3000 m n.p.m. Gatunek ten ujęty jest w czerwonej liście krajowej[6] i światowej[7].

Czarcikęs
Ilustracja
Czarcikęs łąkowy
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd szczeciowce
Rodzina przewiertniowate
Rodzaj czarcikęs
Nazwa systematyczna
Succisa Haller
Hist. Stirp. Helv. 1: 87. 1768[2]
Typ nomenklatoryczny
Succisa pratensis Moench[2]

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Byliny o pędach osiągających do 50 cm wysokości.
Liście
Ulistnienie nakrzyżległe. Liście pojedyncze, całobrzegie lub dolne ząbkowane, a górne klapowane[3].
Kwiaty
Żeńskie i obupłciowe zebrane są w kwiatostan typu koszyczek wsparty krótkimi i miękkimi listkami okrywy. W odróżnieniu od innych rodzajów podrodziny Dipsacoideae kwiaty brzeżne nie są większe od umieszczonych wewnątrz kwiatostanu i w jego obrębie brak sztywnych szczecinek. Kielich złożony z 5 długich ości. Prócz niego występuje kieliszek o 4 jajowatych ząbkach. Korona niebieskofioletowa lub różowa, powstaje w wyniku zrośnięcia czterech płatków, u dołu tworzących krótką rurkę, o łatkach zaokrąglonych. Pręciki cztery. Zalążnia dolna, jednokomorowa, z jednym zalążkiem. Szyjka słupka pojedyncza[3].
Owoce
Niełupki zwieńczone czterema ośćmi trwałego kielicha[3].

SystematykaEdytuj

Rodzaj tradycyjnie zaliczany był do rodziny szczeciowatych Dipsacaceae. Rodzina ta od systemu APG II z 2003 włączana jest w randze podrodziny Dipsacoideae Eaton do rodziny przewiertniowatych Caprifoliaceae (opcjonalnie, a od systemu APG III z 2009 już zupełnie)[1][8].

Wykaz gatunków[9]

PrzypisyEdytuj

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-06-22].
  2. a b Succisa. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-06-22].
  3. a b c d e Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 320. ISBN 0-333-74890-5.
  4. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  5. David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 893. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. Succisa trichotocephala Baksay from Cameroon. W: JSTOR Global Plants [on-line]. [dostęp 2019-06-23].
  7. Cheek, M.: Succisa trichotocephala. The IUCN Red List of Threatened Species, 2015. [dostęp 2019-06-23].
  8. Genus: Succisa Haller. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-06-22].
  9. Succisa. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-06-22].
  10. Succisa trichotocephala Baksay. W: African Plant Database [on-line]. Conservatoire et Jardin botaniques & South African National Biodiversity Institute. [dostęp 2019-06-23].