Eksplozja wagonów kolejowych na Podgórzu

Eksplozja wagonów kolejowych na Podgórzu – katastrofa kolejowa, która miała miejsce 24 stycznia 1945 roku na toruńskim Podgórzu, spowodowana wybuchem dwóch wagonów kolejowych, wypełnionych trotylem[1][2] (według innego źródła: wypełnionych pociskami i dynamitem[3]). W wyniku wybuchu zginęło co najmniej 31 osób. Wybuch zniszczył 240 budynków[1].

Katastrofa kolejowa na Podgórzu
Ilustracja
Kamień z tablicą poświęconą mieszkańcom Podgórza, którzy zginęli w wybuchu w styczniu 1945 roku
Państwo

Polska pod okupacją III Rzeszy

Miejsce

Toruń

Rodzaj zdarzenia

wybuch dwóch wagonów kolejowych, wypełnionych trotylem

Data

24 stycznia 1945

Ofiary śmiertelne

31 Polaków, nieznana liczba Niemców

Położenie na mapie Torunia
Mapa konturowa Torunia, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Położenie na mapie Polski w 1939
Mapa konturowa Polski w 1939, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „miejsce zdarzenia”
Ziemia52°59′38,68″N 18°35′35,06″E/52,994078 18,593072
Cmentarz ewangelicki (tzw. nowy) w Toruniu, na którym pochowano część ofiar eksplozji

Przyczyny eksplozji edytuj

Wagony z 40 tonami trotylu sprowadzono z prawobrzeżnej części Torunia i ustawiono na bocznicy w pobliżu Browaru Pomorskiego[1][4]. Według jednej relacji, Niemcy polecili przetoczenie wagonów do parowozowni na dworcu Toruń Główny, by tam wysadzić je w powietrze. Polscy kolejarze, chcąc zachować parowozownię, odstawili je na tor odległy od zabudowań kolejowych, ale sąsiadujący z dzielnicą mieszkaniową[1]. Według innego przekazu Niemcy, prowadzący wówczas bezpośrednie walki z nacierającą armią radziecką, odstawili wagony w pobliże Browaru Pomorskiego, chcąc wysadzić jak największą część Podgórza. Około godziny 14 wagony podpalono[2]. Inna hipoteza mówi, że wagony miały być przetransportowane gdzieś dalej, ale pod browarem uderzył w nie pocisk radziecki[4].

Ofiary edytuj

Wśród ofiar znalazło się 31 Polaków, głównie mieszkańców Podgórza i kolejarzy. Zginęli również pacjenci niemieckiego szpitala polowego, znajdującego się w podziemiach budynku Browaru[4]. Nieznana jest liczba zmarłych Niemców[5]. Listę polskich ofiar ustaliła Karola Ciesielska, polska historyk zajmująca się dziejami Podgórza[6]. Większość ofiar stanowią mieszkańcy ulicy Młyńskiej[7]. Część ofiar pochowano na tzw. nowym cmentarzu ewangelickim przy ulicy Poznańskiej[8].

Straty materialne edytuj

Stopień zniszczeń na lewobrzeżnym Toruniu wyniósł ok. 20%. Zniszczone lub uszkodzonych zostało 240 budynków. Eksplozja zniszczyła między innymi Browar Pomorski, będący największym zakładem przemysłowym w tej części miasta. Zniknęły kamienice, hotel z restauracją i kino (tj. Poznańska 69, 71 i 73). Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła został zniszczony w 50%, a zabudowania klasztorne i gospodarcze w 68%. Zniszczone zostały również zabudowania przy ulicach Młyńskiej, Pokątnej i Parkowej. Uszkodzone zostały kamienice przy ul. Poznańskiej 36, 38, 46, 67, 78, 84[9] i 96 (tzw. Kamienica Szeczmańskich)[10]. Uszkodzony został również budynek przy ul. Poznańskiej 63/65, gdzie mieściła się poczta, oraz sąsiadujący z nią budynek (niezachowany)[11]. W 1947 roku stwierdzono, że kamienice i oficyny pod numerami 36, 46 i 67 nadają się wyłącznie do rozbiórki[9].

Straty oszacowano na ponad 80 mln złotych[2]. Podmuch dotarł do prawobrzeżnego Torunia. Wskutek wybuchu ucierpiały witraże w katedrze św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty na Starym Mieście. Pierwszą konserwację witraży przeprowadził Jan Zdziubany (pod kierownictwem Edwarda Kwiatkowskiego) w 1952 roku, drugą Konstanty Łyskowski w 1972 roku[12].

Eksplozja poczyniła największe spustoszenie na Podgórzu podczas II wojny światowej[13].

Upamiętnienie edytuj

12 września 2011 roku odsłonięto tablicę z nazwiskami polskich ofiar, którzy zginęli w wyniku eksplozji wagonów. Tablicę umieszczono na głazie zainstalowanym w parku przy ulicy Poznańskiej[6]. Pomnik powstał w wyniku inicjatywy Karoli Ciesielskiej, Wiceprezes Towarzystwa Miłośników Torunia[7].

Zobacz też edytuj

Przypisy edytuj

  1. a b c d Toruń: Tablica pamięci ofiar tragedii z 1945 roku. dzieje.pl, 2016-07-14. [dostęp 2020-07-05].
  2. a b c Ofiarom wybuchu trotylu. torun.pl, 2011-09-12. [dostęp 2020-07-05].
  3. Chruściel 1980 ↓, s. 76.
  4. a b c Szymon Spandowski: Tragiczny koniec „Śmietanki Pomorskiej”. nowosci.com.pl, 2010-01-21. [dostęp 2020-07-05].
  5. Szymon Spandowski: Jest kamień, są też nazwiska. nowosci.com.pl, 2011-02-03. [dostęp 2020-07-05].
  6. a b Iwaniszewska 2012 ↓, s. 314.
  7. a b Wasiewska 2017 ↓, s. 9.
  8. Kluczwajd 2018 ↓, s. 113.
  9. a b Kluczwajd 2018 ↓, s. 154.
  10. Kluczwajd 2018 ↓, s. 56.
  11. Kluczwajd 2017 ↓, s. 102.
  12. Domasłowski 2003 ↓, s. 225.
  13. Kluczwajd 2018 ↓, s. 157.

Bibliografia edytuj