Boryszew Spółka Akcyjna Oddział Elana w Toruniu

producent włókien poliestrowych
(Przekierowano z Elana (Toruń))

Boryszew Spółka Akcyjna Oddział Elana w Toruniu (dawniej Zakład Włókien Sztucznych „Elana”, ZWS „Elana”, powszechnie nazywana po prostu Elana) – polski producent włókien poliestrowych. ZWS „Elana” uruchomiono w 1961 roku, był jednym z największych zakładów przemysłowych w Toruniu. W 1993 roku zakład przekształcono w jednoosobową spółkę skarbu państwa. Od 2004 roku jedynym akcjonariuszem Elany są Zakłady Chemiczne i Tworzyw Sztucznych Boryszew SA.

Boryszew Spółka Akcyjna Oddział Elana w Toruniu
Zakład Włókien Sztucznych „Elana”
Ilustracja
Dawny biurowiec „Elany”
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Siedziba

Toruń

Data założenia

1961

Położenie na mapie Torunia
Mapa konturowa Torunia, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Boryszew Spółka Akcyjna Oddział Elana w Toruniu”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Boryszew Spółka Akcyjna Oddział Elana w Toruniu”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Boryszew Spółka Akcyjna Oddział Elana w Toruniu”
Ziemia53°02′32″N 18°40′29″E/53,042222 18,674722
Strona internetowa

Historia edytuj

Powstanie ZWS „Elana” edytuj

Decyzja o budowie ZWS „Elana” (na licencji brytyjskiej firmy Imperial Chemical Industries) zapadła w 1957[1] lub 1959 roku[2]. Budowa zakładu była konieczna ze względu na wzrost zapotrzebowania na włókna poliestrowe na rynku krajowej[3]. W 1960 roku rozpoczęto prace przygotowawcze, w połowie kwietnia 1961 roku wmurowano akt erekcyjny pod budowę. Zakłady zaprojektowało Warszawskie Biuro Projektów Budownictwa Przemysłowego. W grudniu 1963 roku rozpoczęto sprowadzanie i montowanie sprzętu. 25 grudnia 1963 roku rozpoczęto produkcję polimeru. Do końca 1963 roku uruchomiono dwa ciągi produkcyjne. Na początku 1964 roku delegacja „Elany” zaprezentowała pierwsze tony włókna ówczesnemu I sekretarzowi KC PZPR Władysławowi Gomułce[4].

W 1966 roku zdecydowano się na budowę wytwórni dimetylotereftalanu (DMT), wcześniej importowanego. W 1967 roku rozpoczęto produkcję torlenu (jedwabiu poliestrowego), który zastąpił sprowadzany z Wielkiej Brytanii terylen[5]. 13 lutego 1968 roku rozpoczęto produkcję torlenu „W”, używanego do produkcji m.in. lin okrętowych, w 1969 włókna barwionego[6]. W latach 1967–1971 rozpoczęto I etap rozbudowy zakładu. Nową wytwórnię uruchomiono zgodnie z planem w 1971 roku[5]. Do 1968 roku ZWS „Elana” sprzedawała włókna do 50 odbiorców w Polsce. Rok później liczba odbiorców wzrosła do 60. Włókno elanę stosowano w przemyśle lekkim, bawełniczym, lnianym, torlen w jedwabniczym, lnianym, technicznym, dziewiarskim[6]. We wrześniu 1968 roku w zakładzie pracowało 2930 osób[7].

Na początku lutego 1972 rozpoczęto budowę linii tramwajowej do ZWS „Elana”. W 1974 roku uruchomiono linię tramwajową łączącą Bydgoskie Przedmieście z „Elaną”[8].

W latach 1971–1976 rozpoczęto drugi etap rozbudowy „Elany”. W ramach rozbudowy zakupiono urządzenia z Essen, uruchomiono kolejną wytwórnię DMT, wybudowano stołówkę. Prace oficjalnie zakończono 28 kwietnia 1975 roku[6].

Kryzys w latach 80. edytuj

Kolejną rozbudowę ZWS „Elana” zaplanowano na lata 1976–1979[6]. Prace przygotowawcze rozpoczęto w grudniu 1975 roku. W ramach rozbudowy miano wybudować III Wydział Torlenu oraz ujęcie wody na Drwęcy[9]. Do 1979 roku zdołano wykonać połowę prac[6]. 1 czerwca 1979 roku rozpoczęto rozruch częściowo ukończonego III Wydziału Torlenu i III Wydziału Polimeryzacji, oba wydziały rozpoczęły produkcję 17 lipca 1979 roku. Realizację planu zakłócił kryzys gospodarczy[10]. W 1981 roku przewidziano, że rozbudowa zakończy się w 1984 roku[6]. W 1982 roku fabryka znalazła się w kryzysie. Ograniczono produkcję ze względu na trudności z importem surowców, później ze względu na brak pieniędzy na naprawę bądź wymianę przestarzałych maszyn i instalacji[10]. W 1986 roku rozpoczęto plan naprawczy[11].

Czasy najnowsze edytuj

Pod koniec 1989 roku na IV Ogólnopolskim Forum Zarządów Załóg rozpoczęto dyskusję o przekształceniach własnościowych w fabrykach. W 1993 roku ZWS „Elana” przekształcono w jednoosobową spółkę skarbu państwa. Zmniejszono liczbę pracowników zakładu[12]. W połowie lat 90. zakład popadł w problemy finansowe. W 2001 roku rozpoczęto prywatyzację zakładu[13]. W grudniu 2001 roku akcjonariuszami „Elany” zostali: Zakłady Chemiczne i Tworzyw Sztucznych Boryszew SA i Huta Oława S.A. Od 29 marca 2004 roku Zakłady Chemiczne i Tworzyw Sztucznych Boryszew SA mają 100% akcji. 28 stycznia 2005 roku Spółka Boryszew SA przejęła spółkę Elana SA[14].

Znaczenie dla Torunia edytuj

Zakład „Elana” wraz z Przędzalnią Czesankową „Merinotex” i Toruńskim Zakładem Urządzeń Okrętowych „Towimor” odegrał dużą rolę w rozwój gospodarczy Torunia w latach 60. i 70. XX wieku. Budowa zakładu przyczyniła się do budowy osiedla Rubinkowo[2]. Sam zakład finansował część budów oraz wysyłał brygady pracowników do prac fizycznych. W zamian za pomoc pracownicy zakładów otrzymywali przywileje, m.in. otrzymywali krótszy termin oczekiwania na mieszkania lub miały gwarantowane miejsce w przedszkolu[15]. W opinii mieszkańców Rubinkowa ZWS „Elana” uchodzi za „miasto w mieście”, obiekt odgrywający dużą rolę w działalność miasta[5].

ZWS „Elana” odegrała dużą rolę w rozwój sportu, ochrony zdrowia, oświaty i nauki w Toruniu[16]. Dzięki wsparciu zakładu w 1968 roku rozpoczął działalność ZKS Elana[17]. W 1987 roku przy ul. Bażyńskich oddano do użytku tzw. basen elanowski[18]. ZWS „Elana” współpracowała ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków, organizowała Dni Chemika, wydawała gazetę zakładową „Elana”[19]. ZWS „Elana” finansował zakup sprzętu medycznego dla Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego i Szpitala Dziecięcego w Toruniu[18].

Dużą rolę w „Elanie” odgrywało dbanie o sprawy pracownicze[7]. We wrześniu 1980 roku oddano do użytku pierwszy hotel robotniczy „Elany”, drugi w 1982 roku. W 1972 roku przy ul. Panieńskiej oddano do użytku przedszkole dla pracowników „Elany”. Kolejne przedszkola otworzono przy ul. Bażyńskich (1974), Wojska Polskiego, Gagarina (1974). Od 1968 roku zakład finansował również wyjazdy wakacyjne i feryjne[20]. ZWS „Elana” posiadała własne ośrodki wczasowe w Przyjezierzu, Chłapowie, Kijaszkowie, Kamionkach. W sierpniu 1968 roku otworzono ambulatorium dla pracowników „Elany”[15].

Wpływ „Elany” na środowisko naturalne do 1989 roku edytuj

„Elana” przez wiele lat negatywnie oddziaływała na środowisko naturalne. Problem z zanieczyszczeniami produkowanymi przez zakład zaczęto dostrzegać pod koniec lat 60. W marcu 1971 roku rozpoczęła się rozprawa przeciwko ZWS „Elana” w sprawie zanieczyszczenia Strugi Toruńskiej. W kwietniu 1977 roku zakład ukarano karą finansową za przekroczenie norm zapylenia[11].

W chwili budowy zakładu nie istniał plan zagospodarowania strefy ochronnej wokół „Elany”. W efekcie w latach 80. „Elana” sąsiadowała z Rubinkowem liczącym wówczas ok. 40 tys. mieszkańców. W 1988 roku odbyła się kontrola, która wykazała obecność siarkowodoru 80 metrów od zbiornika oczyszczalni oraz odnotowano, że „Elana” od kilku miesięcy nie ma zgody na odprowadzanie ścieków do kanalizacji miejskiej. Na początku 1989 roku nakazano uszczelnić zbiornik oczyszczalni, opracować zakładowy program ochrony środowiska naturalnego i prowadzić co kwartał bilans wodno-ściekowy[11].

Zobacz też edytuj

Przypisy edytuj

  1. Kluczwajd 2022 ↓, s. 61.
  2. a b Kmieć 2020 ↓, s. 21.
  3. Kmieć 2020 ↓, s. 21-22.
  4. Kmieć 2020 ↓, s. 22.
  5. a b c Kmieć 2020 ↓, s. 23.
  6. a b c d e f Kmieć 2020 ↓, s. 24.
  7. a b Kmieć 2020 ↓, s. 30.
  8. Kmieć 2020 ↓, s. 33.
  9. Kmieć 2020 ↓, s. 24, 33.
  10. a b Kmieć 2020 ↓, s. 25.
  11. a b c Kmieć 2020 ↓, s. 26.
  12. Kmieć 2020 ↓, s. 35.
  13. Małgorzata Oberlan: Żegnaj potęgo Elany!. nowosci.com.pl, 2008-07-03. [dostęp 2023-09-03].
  14. Historia. elana.pl. [dostęp 2023-09-03].
  15. a b Kmieć 2020 ↓, s. 32.
  16. Kmieć 2020 ↓, s. 27, 29.
  17. Kmieć 2020 ↓, s. 27.
  18. a b Kmieć 2020 ↓, s. 34.
  19. Kmieć 2020 ↓, s. 29.
  20. Kmieć 2020 ↓, s. 31.

Bibliografia edytuj

  • Katarzyna Kluczwajd: Toruń tylko zaplanowany. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2022. ISBN 978-83-7729-703-2.
  • Anna N. Kmieć: Rubinkowo i osiedle Na Skarpie. Toruńskie przedmieścia sprzed lat. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2020. ISBN 978-83-7729-566-3.

Linki zewnętrzne edytuj