Eugeniusz Frankowski

archeolog i etnolog polski

Eugeniusz Frankowski (ur. 21 listopada 1884 w Siedlcach, zm. 8 lutego 1962 w Poznaniu) – polski archeolog, etnolog, etnograf, iberysta, baskolog i muzeolog.

Eugeniusz Frankowski
Ilustracja
Eugeniusz Frankowski, Madryt 1.09.1920
Data i miejsce urodzenia 21 listopada 1884
Siedlce
Data i miejsce śmierci 8 lutego 1962
Poznań
Miejsce spoczynku Cmentarz Powązkowski w Warszawie
Zawód, zajęcie archeolog, etnolog, etnograf
Małżeństwo Marta Rzewuska-Frankowska

Maria Frankowska;

Odznaczenia
Kawaler Orderu św. Jakuba od Miecza (Portugalia)

ŻyciorysEdytuj

Uczęszczał do gimnazjum w Siedlcach. Za walkę o nauczanie w języku polskim został usunięty ze szkoły. Przeniósł się do gimnazjum w Żytomierzu, skąd wydalono go za udział w rewolucji 1905 roku. Ostatecznie maturę zdał w 1907 roku w gimnazjum w Siedlcach. W tym samym roku podjął studia na kierunku przyrodoznawstwa i medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1911–1914 i 1921–1922 był asystentem w Katedrze Antropologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1921 r. doktoryzował się tam z archeologii i antropologii u profesora Włodzimierza Demetrykiewicza. W 1922 roku uzyskał habilitację z etnografii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim u profesora Ludwika Krzywickiego. Prowadził tam wykłady w latach 1922–1928. W 1926 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1948 roku profesora zwyczajnego etnografii i etnologii na Uniwersytecie w Poznaniu[1].

Podczas pobytu w Hiszpanii w okresie międzywojennym odgrywał ważną rolę w kształtowaniu pozytywnego wizerunku Polski. Wygłaszał odczyty poruszające znaczenie Polski w historii europejskiej, pisał artykuły do dziennika El Sol komentujące kwestię niepodległości. Był jednym z inicjatorów utworzenia Polskiej Agencji Prasowej w Madrycie w 1918 roku, odgrywając w jej prowadzaniu główną rolę, aż do powstania polskiej placówki dyplomatycznej[2].

W latach 1921–1939 pełnił funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Dzięki jego staraniom przywrócono pierwotną nazwę „Muzeum Etnograficzne” zamiast „Zbiory Etnograficzne” używanej od 1897 roku[a]. Był pomysłodawcą wystawy stałej, otwartej w 1925 roku, która została udokumentowana na kilku filmach zrealizowanych według jego scenariusza. Pod kierownictwem Frankowskiego muzeum rozwinęło działalność naukową i edukacyjną. Podczas II wojny światowej wszystkie obiekty zgromadzone przez muzeum zostały zniszczone[3]. Także prywatne zbiory Frankowskiego, jego biblioteka oraz przygotowywane do druku publikacje uległy zniszczeniu podczas pożaru mieszkania na Żoliborzu w trakcie powstania warszawskiego[4].

W latach 1939–1944 prowadził zajęcia z etnografii Polski, etnologii ogólnej i muzeologii w ramach tajnego nauczania, a od 1 listopada 1944 do 30 marca 1945 r. pracował jako nauczyciel geografii i arytmetyki w Szkole Rolniczej w Koszarach[1].

Był dwukrotnie żonaty: z Martą z domu Rzewuską oraz Marią z Karbowskich.

Zmarł po roku ciężkiej choroby spowodowanej uszkodzeniem kręgosłupa[5]. Został pochowany 13 lutego 1962 roku na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie[6].

Działalność naukowaEdytuj

Frankowski prowadził szerokie badania etnograficzne i antropologiczne w Polsce i w Europie. Ich początek sięga okresu studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim, kiedy pod kierunkiem Juliana Talko-Hryncewicza uczestniczył w badaniach antropologicznych na obszarze polskiej góralszczyzny w miesiącach letnich 1910-1913. W roku 1911, jako dyplomowany antropolog podjął samodzielne badania antropologiczno - etnograficzne na Polesiu Wołyńskim (miesiące jesienne lat 1911-1913). W 1912 roku rozpoczął stacjonarne badania etnograficzne w Kotlinie Sądeckiej (miesiące jesienne lat 1912-1914)[7].

W latach 1914-1920 prowadził badania terenowe na całym obszarze Półwyspu Iberyjskiego[7]. Szczególny wkład wniósł do badań etnograficznych i muzealnictwa etnograficznego Kraju Basków[4].

Opublikował kilkadziesiąt prac naukowych, z tego część w językach: hiszpańskim, francuskim, portugalskim i niemieckim. Część rękopisów i maszynopisów dotyczących kultury baskijskiej nigdy nie zostało opublikowanych, ponieważ uległy zniszczeniu w trakcie II wojny światowej. O rozmiarach strat świadczy list Marii Frankowskiej do Witolda Armona z 1978 roku:

[zniszczeniu uległy] prace już napisane, które spaliły się w naszym mieszkaniu w Warszawie po powstaniu, a były całkowicie przygotowane do druku łącznie z bardzo bogatym materiałem ilustracyjnym (fotografie i rysunki własnej roboty) i obejmowały: obszerną rozprawę poświęconą zwyczajom dorocznym Basków (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów agrarnych oraz związanych z kultem zmarłych oraz drugą, również obszerną monografię pt. Sztuka ludowa Basków. Prócz tego niszczeniu uległo kilka artykułów. Treścią jednego z nich, jak pamiętam, była analiza i opis tzw. arguisayolas (deseczki rzeźbione owinięte w sposób ciągły cienkim jak makaron sznurkiem - świeczką. Świeczki te były zapalane w kościele na cześć zmarłych), treścią drugiego artykułu były narzędzia rolnicze Basków. Innych dobrze nie pamiętam, wydaje mi się, że związane były ze sztuką i budownictwem Basków[4].

Frankowski brał czynny udział w światowych kongresach etnograficznych, był członkiem wielu towarzystw i instytucji naukowych polskich i zagranicznych, m.in.:

W 1920 r. został odznaczony portugalskim Krzyżem Kawalerskim Orderu Świętego Jakuba od Miecza[8].

SpuściznaEdytuj

Większość materiałów po Eugeniuszu Frankowskim znajduje się w archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk[7]. Część spuścizny odnaleziono w Hiszpanii. W 1993 na targu numizmatycznym w Pampelunie mieszkaniec gminy Auritz (hiszp. Burguete) zakupił szklane negatywy, na których utrwalono sceny z życia codziennego mieszkańców wiosek z gminy Auritz i Orreaga (hiszp. Roncesvalles). Po kilku latach odczytano notatki na negatywach, które sugerowały, że autorem części zdjęć jest Eugeniusz Frankowski, a fotografie powstały latem 1917 roku. Odkrycie to opisał w 2014 roku baskijski historyk Jose Etxegoien Juanarena. W jego książce wydanej przez władze gminy Auritz po raz pierwszy opublikowano reprodukcje 43 nieznanych do tej pory zdjęć[9].

Wybrane publikacjeEdytuj

Spośród prac Eugeniusza Frankowskiego wymienić można:[1][4]

  • 1913, Krajobrazy Wołynia, „Ziemia”, s. 22-26.
  • 1913, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia”, s. 164-166.
  • 1914, Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia”, 155-156, 165-168, 183-186, 196-197.
  • 1914, Niedziela Palmowa w Kotlinie Sądeckiej, „Ziemia”, s. 215-217.
  • 1916, La lucha entre hombre y los espiritus malos por la posesión de la tierra y su usufructo, „Boletin de la Real Sociedad Española de Historia Natural”, Madrid, t. XVI.
  • 1916, Estudios etnológicos: Los signos quemados y esquilados sobre los animales de tiro de la Península Ibérica, Madrid (Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural, T.X, Memoria 5a, s. 267-310).
  • 1916, As cangas e jugos portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguesa”, nr 2, Lisboa.
  • 1917, Relato de exploraciones en las Provincias Vascongadas, „Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural”, t. XVII, Madrid.
  • 1918, As cabeceiras de sepultura e as suas transformaçôes, „Terra Portuguesa”, nr 25, Lisboa
  • 1918, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, „Trabajos de la Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas”, nr 18, Madrid.
  • 1919, Polonia y su misión en Europa, Madrid.
  • 1920, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso preliminar por Á. de Apraiz, San Sebastián.
  • 1920, Los métodos de la etnología, San Sebastián.
  • 1920, Estelas discoideas de la Península Ibérica, „Trabajos de la Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas”, Madrid, nr 25, s. 192.
  • 1920, Las nececidades más urgentes de las ciencias antropológicas en España, „Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural”, Madrid, t. XX. s. 117-122.
  • 1920, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares, „Eusko - Ikaskunza Sociedad de Estudios Vascos”, San Sebastian.
  • 1920, Los métodos de la Etnologia, „Eusko - Ikaskunza Sociedad de Estudios Vascos”, San Sebastian.
  • 1922, Zbiory etnograficzne w Polsce, „Lud”, t. XXI, s.40-50.
  • 1922, Fotografia w ludoznawstwie, „Ziemia”, Warszawa, t. VII, s. 100-111.
  • 1923, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud”, Lwów, t. XXII, s. 82-128.
  • 1925, Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia”, Warszawa, t. X, s. 134-136.
  • 1924, Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud”, t. 23, ss. 50-111.
  • 1925, Hiszpanka, „Naokoło Świata”, nr 16, szpalty 85-116.
  • 1927, Karnawał ludzi i zwierząt w Hiszpanii, Warszawa
  • 1928, Eugeniusz Frankowski [szkic autobiograficzny i bibliografia], [w:] Kronika Uniwersytetu Poznańskiego za rok szkolny 1927/28, Poznań, s. 109-113.
  • 1928, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, Warszawa.
  • 1928, Malowanki. Sztuka Ludowa w Polsce I, Warszawa - Kraków.
  • 1928, Wycinanki. Sztuka Ludowa w Polsce II, Warszawa - Kraków.
  • 1928, Les découpures de papier. L'art populaire en Pologne, Warszawa.
  • 1928, Les peintuires décoratives. L'art populaire en Pologne, Warszawa.
  • 1929, Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce, Poznań.
  • 1931, Organizacja nauki w Hiszpanii, „Nauka Polska”, t. XIV, s.213-262.
  • 1931, A cabaça, „Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia”, Porto.
  • 1932, Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce. T. I I I , Warszawa, s. 345-416.
  • 1933, Regiony Hiszpanii, Poznań.
  • 1934, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [w:] V Congreso de Estudios Vascos. Recopilación de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián, s. 3-17.
  • 1935, El arte popular Vasco, „Congreso de Estudios Vascos. Eusko - Ikaskuntza”, San Sebastian.
  • 1949, Etnografia radziecka, „Wieś”, nr 26, s. 4-5.
  • 1952, Etnografia radziecka, „Lud”, Poznań, t. XXXIX, 1948-1951, s. 1-42.
  • 1954, Etnografia w pierwszych 12 tomach drugiego wydania Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej, „Lud”, Wrocław, t. XLI, s. 831-847.
  • 1953, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 6, s. 382-383.
  • 1954, Złotogłowie kaszubskie, „Polska sztuka Ludowa”, nr 3, s. 148-161.
  • 1986, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid.
  • 1989, Estelas discoideas de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid.

UwagiEdytuj

  1. Nazwa „muzeum” funkcjonowała od założenia placówki w 1866 roku do czasu bankructwa i likwidacji Warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, przy którym formalnie zostało ono utworzone. Od 1892 roku zbiory funkcjonowały pod nazwą „Stała wystawa etnograficzna”. Problemy wynikały ze sprzeciwu władz carskich wobec legalizacji muzeum.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Krzysztof Wolski, Eugeniusz Frankowski 1884 - 1962, Polska Sztuka Ludowa, t.16, z.4, s. 249-151, 1962.
  2. Ryszard Tomicki, Iberica Frankowsciana. Działalność Eugeniusza Frankowskiego na rzecz sprawy polskiej, Madryt 1918-1919, „Biblioteka Etnografii Polski”, 56, 2003, s. 306-308, ISSN 0067-7655.
  3. Agnieszka Grabowska, Joanna Bartuszek, Historia Muzeum, w: Zwykłe Niezwykłe. Fascynujące kolekcje w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Warszawa, 2008, ISBN 978-83-88654-76-3.
  4. a b c d Ryszard Tomicki, Iberica Frankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Frankowskiego baskijską kultura ludową, Etnografia Polska, t. XLIV, z. 1-2, „Etnografia Polska”, 2000, ISSN 0071-1861.
  5. Tadeusz Dziekoński, prof. dr Eugeniusz Frankowski, „Lud”, 48, 1963, s. 564, ISSN 0076-1435.
  6. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 XI1884 - 8 II 1962, „Etnografia Polska”, 7, 1963, s. 425, ISSN 0071-1861.
  7. a b c Medard Tarko, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Zasięg, problematyka, metody, „Etnografia Polska”, XXXI (2), 1987, s. 29-30, ISSN 0071-1861.
  8. „FRANKOSWKY Eugenius” w „ORDENS HONORÍFICAS PORTUGUESAS”.
  9. Jose Etxegoien Juanarena, Eugeniusz Frankowski en Auritz/Burguete y Orreaga/Roncesvalle. Fotografias ineditas de 1917, Auritz/Burguete, 2014

BibliografiaEdytuj

  • Frankowski, Eugeniusz w Encyklopedii PWN
  • Etxegoien Juanarena Jose, 2014, Eugeniusz Frankowski en Auritz/Burguete y Oreaga/Roncesvalles. Fotografías ineditas de 1917, Auritz/Burguete.
  • Dziekoński Tadeusz, 1962, Prof. dr Eugeniusz Frankowski, "Lud", t. 48, s. 563-570.
  • Kutrzeba - Pojnarowa Anna, 1963, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 XI 1884 - 8 II 1962, "Etnografia Polska", t.7, s. 425-439.
  • Siedlce 1448-1995, 1996, red. Edward Kospath-Pawłowski i Teresa Włodarczyk, Siedlce.
  • Sokolewicz Zofia, 1987, Klasycy etnografii polskiej: Eugeniusza Frankowskiego teoria myślenia magicznego i obrzędów przejścia, "Etnografia Polska", t. XXXI, z. 2, s. 11-25.
  • Sokolewicz Zofia, 1987, Teoria sztuki czy kultury ludowej? Od propozycji Eugeniusza Frankowskiego do "Polskiej Sztuki Ludowej" AD 1987, "Polska Sztuka Ludowa", t. XLI, z. 4, s. 18-22.
  • Tomicki Ryszard, 2000, Iberica Frankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Frankowskiego baskijską kulturą ludową, "Etnografia Polska", t. XLIV, s. 15-37.
  • Wolski Krzysztof, 1962, Eugeniusz Frankowski 1884-1962, "Polska Sztuka Ludowa", t.16, z.4, s. 249-151.
  • Repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego, Eugeniusz Frankowski – Biogramy i bibliografie [dostęp 2017-04-13]
Poprzednik
Jan Stanisław Bystroń
Dyrektor Instytutu Etnologicznego UP (1926-1933)
Dyrektor Instytutu Etnologji UP (1933-1939)
Dyrektor Instytutu Etnologicznego UP (1945-1950)
Kierownik Katedry i Zakładu Etnografii UP (1950-1952)
Następca
Józef Gajek
Poprzednik
Józef Gajek
Kierownik Katedry i Zakładu Etnografii UP
1953-1956
Następca
Józef Burszta