Języki centralnego Flores
Języki centralnego Flores (inaczej języki ngadha-lio[1][2]) – postulowana grupa językowa obejmująca szereg języków austronezyjskich z centralnej części indonezyjskiej wyspy Flores, jednej z Małych Wysp Sundajskich. Obszar występowania tych języków graniczy od zachodu z językiem manggarai oraz od wschodu z językiem sika[3][4].
Języki
edytujGrupa języków centralnego Flores obejmuje następujące języki:[5][6][7]
- rongga
- ngadha (w tym so’a[8])
- namut-nginamanu, bliski językowi ngadha[9]
- kéo, rozpatrywany także łącznie z językiem nage[10]
- nage
- ende (w tym nga’o[11])
- li’o, klasyfikowany także jako dialekt języka ende[12]
Języki te wykazują pewne cechy decydujące o ich bliskim pokrewieństwie (wspólne innowacje leksykalne i semantyczne, piątkowo-dziesiątkowy system liczbowy)[13]. Taka grupa nie została jednak uwzględniona przez redaktorów bazy danych Ethnologue (wyd. 25), gdzie języki te (oraz szereg innych) umieszczono w ramach grupy bima-lembata, nie klasyfikując ich bliżej[14]. Jest natomiast obecna w serwisie Glottolog (4.5)[5]. Najbliższym krewnym tych języków wydaje się być palu’e, używany na niewielkiej wyspie o tej samej nazwie[15][11].
Najbardziej znaczący spośród tych języków (pod względem liczby użytkowników i zasięgu geograficznego) to li’o (ze wschodniego krańca obszaru grupy)[16]. Dużą społeczność użytkowników ma również ende, który obejmuje zasięgiem miasto Ende[17]. Nga’o (uchodzący za dialekt ende lub język bliski nage-kéo) nie został dobrze opisany[18]. So’a bywa uznawany za odrębny język[19].
Słabo poznany namut-nginamanu był błędnie klasyfikowany jako dialekt rembong-wangka[20]. Wysuniętym na zachód językiem rongga posługuje się niewielka społeczność w pobliżu języka manggarai. Język ten przez dłuższy czas pozostawał praktycznie niepoznany, lecz na pocz. XXI w. I Wayan Arka podjął szeroko zakrojone działania na rzecz jego dokumentacji, doprowadzając do wydania słownika oraz opisu gramatyki rongga[21].
Gramatyka
edytujW odróżnieniu od większości języków austronezyjskich języki centralnego Flores mają charakter wysoce izolujący[22][23][24]. Nie występują w nich morfemy derywacyjne i fleksyjne, a do wyrażania relacji gramatycznych służy przede wszystkim szyk wyrazów. Np. w języku rongga występuje sztywny szyk SVO: jara ndau kenda ja’o (koń ten kopnąć ja) „ten koń mnie kopnął”[25]. Dzierżawczość jest wyrażana poprzez odpowiednie zestawienie wyrazów – określnik dzierżawczy następuje po rzeczowniku: ine ja’o (matka ja) „moja matka”[26].
Rozwój historyczny
edytujWedług Johna McWhortera izolujący charakter języków centralnego Flores wynika z przesunięcia językowego, tj. miało dojść do wymiany języka wśród dorosłej populacji, która pierwotnie posługiwała się zupełnie innymi językami, ale przeszła na język będący przodkiem dzisiejszych języków ngadha-lio (być może przyniesiony z rejonu wyspy Celebes). Doprowadziło to do zaniku elementów morfologii derywacyjnej i fleksyjnej, bez względu na typologię języków, które weszły ze sobą w kontakt. Zmiany te są typowe dla języków pidżynowych i kreolskich, które najczęściej wykazują znaczne uproszczenie w stosunku do języka źródłowego[23]. Występują związki historyczne między wyspą Flores a Celebes[27].
Alexander Elias postuluje, że izolujący charakter języków ngadha-lio można wytłumaczyć obecnością przedaustronezyjskiego (papuaskiego) substratu językowego, który miałby wykazywać cechy obszaru językowego mekong-mamberamo. Ich profil typologiczny rozwinąłby się zatem pod wpływem struktury wcześniejszego języka, a nie z samego faktu przesunięcia językowego. Elias szacuje, że do nadejścia ludności austronezyjskiej (i przyjęcia ich języka przez wcześniejszych mieszkańców wyspy) miałoby dojść ok. 2500–1500 r. p.n.e.[28]
Przypisy
edytuj- ↑ Arka 2016 ↓, s. 296–297.
- ↑ M. Junus Melalatoa: Ensiklopedi Suku Bangsa di Indonesia Jilid L–Z. Jakarta: Direktorat Jenderal Kebudayaan, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, 1995, s. 622–625. OCLC 1027453789. [dostęp 2022-08-12]. (indonez.).
- ↑ Christopher Schmidt: Morphosyntax of Wangka, a dialect of Rembong-Riung. Rice University, 2013, s. 19. OCLC 1081448176. [dostęp 2023-10-08]. (ang.).
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 86, 87.
- ↑ a b Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Central Flores. Glottolog 4.5. [dostęp 2022-08-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-08-04)]. (ang.).
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 74–84.
- ↑ Elias 2020 ↓, s. 10 (pdf, online); s. 296 (książka).
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 82, 145–146.
- ↑ Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Namut-Nginamanu. Glottolog 4.6. [dostęp 2022-08-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-08-04)]. (ang.).
- ↑ Louise Baird: A Grammar of Kéo: An Austronesian Language of East Nusantara. Canberra: Department of Linguistics, The Research School of Pacific and Asian Studies at The Australian National University, 2002, s. 1. OCLC 746845105. [dostęp 2021-08-19]. (ang.).
- ↑ a b Elias 2020 ↓, s. 16 (pdf, online); s. 302 (książka).
- ↑ David M. Eberhard , Gary F. Simons , Charles D. Fennig (red.), Ende, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 22, Dallas: SIL International, 2019 [dostęp 2022-05-11] [zarchiwizowane z adresu 2019-06-06] (ang.).
- ↑ Elias 2020 ↓, s. 15–16 (pdf, online); s. 302 (książka).
- ↑ David M. Eberhard , Gary F. Simons , Charles D. Fennig (red.), Bima-Lembata, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 25, Dallas: SIL International, 2022 [dostęp 2022-05-11] [zarchiwizowane z adresu 2022-05-11] (ang.).
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 85.
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 75.
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 77.
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 78.
- ↑ Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath: So’a. Glottolog 3.4. [dostęp 2022-08-04]. (ang.).
- ↑ Leif Asplund: Rembong-Wangka: Its position among the Manggaraic languages, some formative elements and adnominal possession. Institutionen för lingvistik, Stockholms universitet, 2020, s. 4. OCLC 1234522023. [dostęp 2023-10-08]. (ang.).
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 84.
- ↑ Arka 2016 ↓, s. 312.
- ↑ a b John H. McWhorter. The radically isolating languages of Flores: a challenge to diachronic theory. „Journal of Historical Linguistics”. 9 (2), s. 177–207, 2019. DOI: 10.1075/jhl.16021.mcw. (ang.).
- ↑ Elias 2018 ↓, s. 14, 74.
- ↑ Arka 2016 ↓, s. 168.
- ↑ Arka 2016 ↓, s. 71.
- ↑ Maribeth Erb: The Manggaraians: A Guide to Traditional Lifestyles. Times Editions, 1999, s. 85, seria: Vanishing cultures of the world. ISBN 981-204-059-5. OCLC 41572877. (ang.).
- ↑ Elias 2020 ↓.
Bibliografia
edytuj- I Wayan Arka: Bahasa Rongga: Deskripsi, Tipologi, dan Teori. Jakarta: Penerbit Universitas Katolik Indonesia Atma Jaya, 2016. ISBN 978-602-8904-84-1. OCLC 1064980913. [dostęp 2023-10-08]. (indonez.).
- Alexander Elias: Lio and the Central Flores languages. Leiden University, 2018. OCLC 8590873874. [dostęp 2023-10-08]. (ang.).
- Alexander Elias: Are the Central Flores languages really typologically unusual?. W: David Gil, Antoinette Schapper (red.): Austronesian Undressed: How and why languages become isolating. Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins Publishing, 2020, s. 287–338, seria: Typological Studies in Language 129. DOI: 10.1075/tsl.129.06eli. ISBN 978-90-272-6053-6. LCCN 2020032619. OCLC 1195817942. [dostęp 2022-08-04]. (ang.).