Maria Chmieleńska

Maria Chmieleńska ps. Klara (ur. 1869 w Kijowie, zm. ok. 1945[1]) – polska działaczka socjalistyczna, niepodległościowa i feministyczna.

Życie i działalnośćEdytuj

Urodziła się w polskiej rodzinie ziemiańskiej, h. Leszczyc w Kijowie, córka generała armii rosyjskiej Antoniego (18351920) i Walerii z Brzostowskich (18381921). Dwaj bracia ojca, Ignacy i Zygmunt, byli uczestnikami powstania styczniowego. Jej młodszą siostrą była Helena Sujkowska. Uczyła się w gimnazjum żeńskim w Kijowie, gdzie uczestniczyła w pracach tajnego kółka samokształceniowego. Po ukończeniu szkoły pracowała jako prywatna nauczycielka w Kijowie, m.in. udzielała lekcji Anatolijowi Łunaczarskiemu[2]. W 1897 przeniosła się do Warszawy, nadal pracując jako prywatna nauczycielka. Tam w 1898 wstąpiła do Polskiej Partii Socjalistycznej. Posługując się pseudonimem „Klara” brała udział w kolportażu nielegalnej prasy partyjnej. Uczestniczyła też w pracy oświatowej, wykładając język polski i historię w kółkach robotniczych[3]. Od 1899 kierowała pracą kół kobiecych i prowadziła koła metalowców w Warszawie. Aresztowana w marcu 1901 i przetrzymywana do 14 sierpnia w X Pawilonie Cytadeli[4]. Zwolniona za kaucją, została skazana w 1903 przez Warszawską Izbę Sądową na 3 lata zesłania do guberni wiackiej[5]. Po amnestii obniżono jej karę zesłania o rok. Po powrocie do Warszawy w styczniu 1905 jako członek Warszawskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego prowadziła tzw. biuro centralne PPS, później kolejno kierowała pracą dzielnic PPS Powiśle i Mokotów. W sierpniu 1905 ponownie aresztowana i osadzona na oddziale kobiecym tzw. ,,Serbia” więzienia na Pawiaku[6]. Zwolniona za kaucją 30 września 1905, wróciła do poprzedniej działalności. Następnie była członkiem OKR PPS kolejno w Kaliszu i Lublinie. Po rozłamie w PPS od września 1906 należała do Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcji Rewolucyjnej. W 1907 zagrożona aresztowaniem wyjechała do Rosji, przez pewien czas mieszkając u rodziny w Kijowie[5].

Po wybuchu I wojny światowej mieszkając w Warszawie podjęła na nowo działalność w PPS-Frakcji odbudowując jej struktury wraz z Arturem Śliwińskim. Następnie działała w warszawskim OKR PPS. Brała także udział w pracach Polskiej Organizacji Wojskowej. W listopadzie 1915 brała udział w założeniu Uniwersytetu Latającego, którego członkiem zarządu pozostała do 1924. Delegatka na XII i XIII Zjazd PPS, od stycznia 1916 kierowała pracami Centralnego Wydziału Oświatowego CKR PPS. W latach 1916–1918 współpracowała z tygodnikiem partyjnym „Jedność Robotnicza”. Z ramienia PPS członkini Centralnego Komitetu Narodowego od listopada 1916 do lutego 1917. Uczestniczyła w pracach Komisji Szkolnej CKN[7]. Jednocześnie uczestniczyła w pracach Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego, początkowo w kole warszawskim. Od 28 czerwca 1917 do 29 grudnia 1918 członkini Naczelnego Zarządu LKP PW – reprezentowała w nim okręg warszawski. Uważała wówczas, że Liga powinna się zajmować głównie działalnością oświatowo-kulturalną oraz polityczną. Uczestniczyła w zjeździe zjednoczeniowym Lig Galicji, Śląska i Królestwa (29–30 grudnia 1918 w Krakowie) – gdzie została wybrana do Naczelnego Zarządu LKP – reprezentowała w nim okręg warszawski[8]. Brała także udział w pracach POW. Działaczka Centralnego Komitetu Równouprawnienia Kobiet (1918)[9].

W okresie międzywojennym pracowała od 1919 jako urzędniczka Sekcji II Ubezpieczeń Społecznych w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej. Politycznie była zaangażowana w działalność Polskiej Partii Socjalistycznej, uczestniczyła w zjazdach partyjnych, m.in. w XVIII Kongresie PPS (23–27 lipca 1921 w Łodzi). Była szczególnie aktywna od 1924 w Centralnym Wydziale Kobiecym. Wkwietniu 1927 była delegatką na VII Zjazd Kobiet PPS w Warszawie. W czerwcu 1928 została wybrana wiceprzewodniczącą Warszawskiego Wydziału Kobiet PPS, a 24 września 1928 skarbnikiem Prezydium Centralnego Wydziału Kobiecego. Z ramienia tego Wydziału współpracowała z Towarzystwem Służby Społecznej, gdzie kierowała sekcją ogródków działkowych. Zajmowała się także działalnością oświatową oraz sprawami opieki nad młodzieżą i dziećmi. Reprezentowała PPS na Zjeździe Oświaty Robotniczej w Liege (1930)[5]. Członkini Klubu Politycznego Kobiet Postępowych (1919–1930)[10].

Pod koniec lat 30. wycofała się z działalności w PPS, zaczęła interesować się teozofią i zbliżyła się do Towarzystwa Teozoficznego. Okupację spędziła w Warszawie. Po powstaniu warszawskim 1944, chora, została umieszczona w szpitalu w jednej z podwarszawskich miejscowości. Niedługo potem zmarła.

WspomnieniaEdytuj

Maria Chmieleńska, Początki pracy PPS wśród kobiet, „Głos Kobiet” czerwiec–lipiec 1926; wersja elektroniczna – Portal Lewicowo.pl

Ordery i odznaczeniaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Polski Indeks Biograficzny, Walter de Gruyter, 18 maja 2012, ISBN 978-3-11-094797-7 [dostęp 2020-05-23] (pol.).
  2. Alicja Pacholczykowa, Maria Chmieleńska (1869-1945?), Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, t. 1, Warszawa 1978, s. 306
  3. Adam Próchnik, Kobieta w polskim ruchu socjalistycznym, Warszawa 1948, s. 23
  4. Adam Próchnik, Kobieta w walce o niepodległość i socjalizm, Warszawa 1938, s. 15, Biblioteka Polona – wersja elektroniczna
  5. a b c Alicja Pacholczykowa, Maria Chmieleńska (1869–1945?) ..., s. 307
  6. Maria Chmieleńska, Wrażenia z rewolucji 1905 r. w „Serbii”, „Niepodległość” t. 8, 1933, s. 284–290 Śląska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna
  7. Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915–1917), Kielce 2003, s, 140, 209, 245, 252, 258, 276 ​ISBN 83-7133-208-4
  8. Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej. Od Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego do Ochotniczej Legii Kobiet (1908–1918/1919), Toruń 2001, s. 284, 288, 298, 300, 301, 304, 306, ​ISBN 83-7174-980-5
  9. Joanna Dufrat, W służbie obozu marszałka Józefa Piłsudskiego. Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet (1928–1939), Kraków 2013, s. 82, ​ISBN 978-83-7730-952-0
  10. Joanna Dufrat, W służbie obozu marszałka Józefa Piłsudskiego..., s. 94
  11. M.P. z 1931 r. nr 87, poz. 137 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
  12. M.P. z 1932 r. nr 259, poz. 298 „za wyjątkowo gorliwą i owocną pracę w służbie państwowej”.
  13. M.P. z 1936 r. nr 132, poz. 241 „za zasługi na polu pracy społecznej”.

BibliografiaEdytuj

  • Alicja Pacholczykowa, Maria Chmieleńska (1869–1945?), [w:] Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, t. 1, Warszawa 1978, s. 306–307.