Helena Antonina z Chmieleńskich Sujkowska (używała także imienia Halina),(ur. 29 stycznia 1872 w Kijowie, zm. 23 września 1944 w Warszawie) –  działaczka socjalistyczna, oświatowa i kobieca, senator II RP, łączniczka w powstaniu warszawskim, podporucznik Wojska Polskiego.

Helena Antonina Sujkowska
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 29 stycznia 1872
Kijów, gubernia kijowska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 23 września 1944
Warszawa, Polska
Senator V kadencji (1938–1939) (II RP)
Okres od 1938
do 1939
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi
Helena Antonina Sujkowska
Ala, Zbyszewska
podporucznik podporucznik
Data i miejsce urodzenia 29 stycznia 1872
Kijów
Data i miejsce śmierci 23 września 1944
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1913-1918
1939-1944
Siły zbrojne Liga Kobiet Pogotowia Wojennego
Polska Organizacja Wojskowa
Armia Krajowa
Jednostki Komenda Główna Armii KrajowejOddział I Organizacyjny
Stanowiska łączniczka
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
II wojna światowa:

ŻycieEdytuj

Urodziła się w polskiej rodzinie ziemiańskiej, herbu Leszczyc na Kijowszczyźnie. Jej ojciec, Antoni Chmieleński (1835-1920) był generałem armii carskiej; a matką była Julia Waleria z Brzostowskich (1838–1921). Dwaj bracia ojca, Ignacy i Zygmunt, uczestniczyli w sposób znaczący w powstaniu styczniowym. Starszą siostrą Heleny była działaczka socjalistyczna i kobieca Maria Chmieleńska (1869-1945?)[1]. U rodziny Chmieleńskich często zatrzymywał się Józef Piłsudski. Po ukończeniu pensji w Kijowie chciała studiować nauki chemiczne, na co jednak nie zgodzili się jej rodzice. Ukończyła konserwatorium, później jednak nie grała.

Po wyjściu za mąż w 1896 za Antoniego Sujkowskiego (1867-1941) przeniosła się z nim do Warszawy. Pracowała jako nauczycielka, równocześnie organizowała i prowadziła tajne nauczanie. Od 1898 należała wraz z mężem do nielegalnej Polskiej Partii Socjalistycznej, współpracując z Marią Paszkowską i swoją starszą siostrą Marią przy kolportażu "bibuły" socjalistycznej[2]. Podczas rewolucji 1905-1907 była jedną z organizatorek strajku szkolnego w Warszawie, należąc do Koła Wychowawców[3]. Po rozłamie członkini PPS-Frakcji Rew. Od 1907 mieszkała w Będzinie, gdzie mąż był dyrektorem miejscowej Szkoły Handlowej. W kwietniu 1913 była współzałożycielką Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego[4].

Po wybuchu I wojny światowej działała w Polskiej Organizacji Narodowej, w intendenturze komisariatu okręgowego Zagłębia Dąbrowskiego[5]. Organizatorka i przewodnicząca koła LK PW w Będzinie (1914-1916). Należała także do Polskiej Organizacji Wojskowej[6]. W latach 1915-1916 współpracowała z kierowanym przez Ksawerego Praussa Centralnym Biurem Szkolnym. W 1916 została wraz z mężem na krótko aresztowana przez władze niemieckie. Po uniewinnieniu przez sąd polowy Sujkowscy przenieśli się do Warszawy[7]. Jedna z czołowych działaczek Ligi Kobiet PW, w latach 1917-1918 członkini i wiceprzewodnicząca jej Naczelnego Zarządu[8]. Z ramienia Ligi Kobiet PW członkini Centralnego Komitetu Narodowego w Warszawie (listopad 1916 – czerwiec 1917), a także Zarządu CKN i jego Wydziału Szkolnego (luty – czerwiec 1917)[9].

W 1919 z ramienia PPS kandydowała bezskutecznie do Sejmu Ustawodawczego[10]. W okresie międzywojennym pracowała jako nauczycielka potem była referentką Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej, oraz inspektorką Szkoły Rodziny Wojskowej. Działała aktywnie w zawiązanych pod patronatem Aleksandry Piłsudskiej stowarzyszeniach pomocy bezdomnym i ubogim w Warszawie. Członkini polskiego wolnomularstwa. W latach 1932-1939 wiceprzewodnicząca Unii Polskich Związków Obrończyń Ojczyzny. Była również radną miasta stołecznego Warszawy (1934-1939) Członkini Wydziału Wykonawczego Komitetu Uczczenia Marszałka Piłsudskiego (1935)[11]. W 1938 została powołana przez Prezydenta Ignacego Mościckiego na urząd senatora II RP V kadencji, należała wówczas do Obozu Zjednoczenia Narodowego[12].

Po wybuchu drugiej wojny światowej, od 1939 roku działała w konspiracji jako łączniczka najpierw Komendy Głównej Służby Zwycięstwu Polski, od 30 czerwca 1940 Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej, następnie od 14 lutego 1942 Komendy Głównej Armii Krajowej. Jej mieszkanie w Warszawie, przy ul. Barskiej 5 było w r. 1942 miejscem odpraw Komendy Głównej AK, spotkań z kolejnymi Delegatami Rządu na Kraj Cyrylem Ratajskim i Janem Piekałkiewiczem, a także przywódcami stronnictw politycznych[13].

W czasie powstania warszawskiego była łączniczką dowódcy Oddziału I (Organizacyjnego) Komendy Głównej Armii Krajowej ppłk. Antoniego Sanojcy. Poległa 23 września 1944 na ul. Marszałkowskiej przenosząc rozkaz. Po ekshumacji i została pochowana 17 IV 1945 na cmentarzu Powązkowskim (kw. 343, rząd I, grób 5). Pośmiertnie została mianowana podporucznikiem[14]. Z małżeństwa z Antonim Sujkowskim miała dwóch synów: Zbigniewa (1898-1954) i Bogusława (1900-1964)

Odznaczona Krzyżem Niepodległości (1931), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotym Krzyżem Zasługi[15].

 
Grób ministra Antoniego Sujkowskiego, senator Heleny Sujkowskiej i fizyka Ziemowida Sujkowskiego na Starych Powązkach w Warszawie

PrzypisyEdytuj

  1. Mirosław Sulej, Sujkowska z Chmieleńskich Helena (1872—1944), Polski Słownik Biograficzny t. 45, Warszawa-Kraków 2007-2008, s. 381
  2. Helena Sujkowska, Moja pierwsza praca w P.P.S. pod kierunkiem Marii w: Życie i praca Marii Paszkowskiej. Księga pamiątkowa, Warszawa 1929, pod red. Leona Wasilewskiego s. 87-90
  3. Mirosław Sulej, Sujkowska z Chmieleńskich Helena ..., s. 381
  4. Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej. Od Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego do Ochotniczej Legii Kobiet (1908–1918/1919), Toruń 2001, s. 82, ​ISBN 83-7174-980-5
  5. Jerzy Z. Pająk, Z dziejów Polskiej Organizacji Narodowej (wrzesień – grudzień 1914), „Kieleckie Studia Historyczne”, t. 14, 1996, s. 111
  6. Helena Sujkowska, Moje wspomnienia z Zagłębia, w: Wierna Służba, Wspomnienia uczestniczek walk o niepodległość 1910-1915, Warszawa 1927, s. 189
  7. Mirosław Sulej, Sujkowska z Chmieleńskich Helena ..., s. 381
  8. Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej ..., s. 110, 150, 164, 197, 213, 269, 278, 298, 299
  9. Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915-1917), Kielce 2003, s. 137, 141, 191, 218, 225, 246, 249, 253-256 ​ISBN 83-7133-208-4
  10. Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej ..., s. 301
  11. Władze Komitetu Naczelnego Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego w: Album Skorowidz Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej oraz Sejmu Śląskiego. Kadencja 1935-1940, Kraków 1936, s. 14
  12. Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, red. nauk. prof. Jacek M. Majchrowski przy współpracy Grzegorza Mazura i Kamila Stepana, Warszawa 1994, s. 551
  13. Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939–1945, Warszawa 1988, s. 381–382
  14. Dorota Mycielska, Jarosław Maciej Zawadzki, Senatorowie zamordowani, zaginieni, zmarli w latach II wojny światowej, Warszawa 2009, s.21, 31, 223
  15. Mirosław Sulej, Sujkowska z Chmieleńskich Helena ..., s. 382

BibliografiaEdytuj

Mirosław Sulej, Sujkowska z Chmieleńskich Helena (1872—1944), Polski Słownik Biograficzny t. 45, Warszawa-Kraków 2007-2008, s. 381-382