Otwórz menu główne

Pantelimon (Pan) Halippa (ur. 1 sierpnia 1883 w Cubolcie, zm. 30 kwietnia 1979 w Bukareszcie) – mołdawski i rumuński polityk i dziennikarz, jeden z liderów ruchu narodowego Mołdawian, opowiadających się za zjednoczeniem Besarabii z Rumunią.

Pantelimon Halippa
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 1 sierpnia 1883
Cubolta
Data i miejsce śmierci 30 kwietnia 1979
Bukareszt

ŻyciorysEdytuj

Ukończył studia na wydziale matematyczno-fizycznym na Uniwersytecie w Dorpacie[1]. Po rewolucji 1905 roku założył w Kiszyniowie, razem z Ionem Pelivanem, Stowarzyszenie na rzecz Narodowej Kultury Mołdawskiej. Udało im się również pozyskać kilku zamożnych darczyńców z grona mołdawskiej szlachty, by móc otworzyć pierwszą w Besarabii pod panowaniem rosyjskim gazetę drukowaną w języku mołdawskim (rumuńskim), cyrylicą. Pismo "Besarabia" wychodziło dwa razy w tygodniu i poruszało tematykę społeczno-polityczną, Halippa był w nim jednym ze stałych autorów. W gazecie pojawiały się artykuły wzywające do przeprowadzenia reformy rolnej, nadania Besarabii autonomii w granicach Rosji oraz wprowadzenia do szkół i urzędów w Besarabii języka mołdawskiego[2]. Pismo ukazywało się do marca 1907, po tym, gdy na jego łamach ukazał się wiersz "Obudź się, Rumunie!" - po tym wydarzeniu gubernator besarabski Aleksiej Charuzin nakazał jego zamknięcie[2].

Dzięki pomocy zamożnego filantropa Vasile Stroescu Halippa razem z innymi panrumunistami, opowiadającymi się za przyłączeniem Besarabii do Rumunii, razem ze współpracownikami ze Stowarzyszenia na rzecz Narodowej Kultury Mołdawskiej otworzył w 1913 w rumuńskich Jassach kolejne pismo, "Słowo mołdawskie", które ukazywało się dwa razy w miesiącu do stycznia 1914, a następnie jako tygodnik. Drukowane było dwoma alfabetami: cyrylicą i łacińskim. Na jego łamach ukazywały się utwory literackie, wiadomości z Rosji i Mołdawii, teksty wzywające rumuńskojęzycznych mieszkańców Besarabii do walki o swoje prawa[3]. W 1917 Stowarzyszenie na rzecz Narodowej Kultury Mołdawskiej przekształciło się w Mołdawską Partię Narodową, w której programie znalazł się postulat autonomii dla Besarabii i utworzenia autokefalicznej lokalnej Cerkwi prawosławnej, wolności słowa, prasy, wyznania, zgromadzeń, a także demokratycznego ustroju państwowego opartego na tajnym, powszechnym, równym, bezpośrednim głosowaniu w wyborach[3].

Po rewolucji lutowej został posłem do rosyjskiej Dumy i negocjował z Rządem Tymczasowym w sprawie autonomii dla Besarabii[1]. W tym samym roku wszedł do mołdawskiej Rady Kraju, gdzie był liderem Bloku Mołdawskiego i wiceprzewodniczącym[4], a następnie przewodniczącym zgromadzenia[1], opowiadał się za zjednoczeniem Mołdawii z Rumunią[4]. W ocenie Halippy i innego czołowego polityka mołdawskiego Iona Inculța miało to zablokować szybki rozwój ruchu rewolucyjnego w Besarabii, powstawania rad robotniczych, żołnierskich i chłopskich, działalność bolszewików oraz samorzutne przejmowanie ziemi przez chłopów[5].

Pantelimon Halippa pozostawał aktywny w polityce rumuńskiej w okresie międzywojennym, jednak jego rola i znaczenie nigdy nie były już takie, jak w ruchu narodowym besarabskich Mołdawian[6]. Zjednoczył Mołdawską Partię Narodową z kilkoma mniejszymi ugrupowaniami wywodzącymi się z Besarabii, tworząc Partię Chłopską Besarabii, a następnie włączając ją do Partii Chłopskiej działającej na terenie całej Rumunii i kierowanej przez Iona Michalache. Wszedł do kilku rumuńskich rządów[1].

W 1948 usunięto go z Akademii Rumuńskiej, zaś dwa lata później został aresztowany i osadzony w więzieniu w Sighecie. Został wydany NKWD i przewieziony do Kiszyniowa, gdzie za swój udział w oderwaniu Besarabii od Rosji i jej włączeniu do Rumunii został skazany na 25 lat prac przymusowych i wywieziony na Syberię. Zwolniono go ostatecznie w 1957[1]. Zmarł w 1979[1].

W 1990 Akademia Rumuńska ponownie przyjęła go, pośmiertnie, w swoje szeregi[1].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Drama eroului Basarabiei, Pantelimon Halippa, „Timpul - Ştiri din Moldova” [dostęp 2017-02-04] (rum.).
  2. a b Ch. King, The Moldovans..., s. 28-29.
  3. a b Ch. King, The Moldovans..., s. 30.
  4. a b Ch. King, The Moldovans..., s. 32-33.
  5. J. Demel, Historia Rumunii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1988, s. 356.
  6. Ch. King, The Moldovans..., s. 48.

BibliografiaEdytuj

  • Ch. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, ​ISBN 978-0-8179-9792-2