Ten artykuł dotyczy broni drzewcowej. Zobacz też: pika – tkanina.
Pikinierzy z początku XVII wieku (żołnierze i oficer z halabardą)
Pikinierzy w starciu bezpośrednim

Pika (spisa[1]) – dawna długa broń drzewcowa piechoty, z zakończonym grotem drzewcem o długości 5,5-6 metrów, stosowana przeciw szykom pieszym i kawalerii.

Pika piechotyEdytuj

Podczas bitwy XVI-XVII-wieczni pikinierzy byli na ogół zgrupowani w zwarte czworoboki, co zapewniało skuteczność ich działania; wyposażano też w rapiery (szpady) lub inną krótką broń białą, ze względu na nieprzydatność piki w starciu bezpośrednim. Po wynalezieniu muszkietu stali się osłoną dla formacji piechoty wyposażonej w broń palną.

Piki były w powszechnym użytku od średniowiecza niemal do końca XVII wieku. W następnym stuleciu zwiększony zasięg i skuteczność ognia muszkietów z zamkiem skałkowym oraz artylerii (wraz z wprowadzeniem na wyposażenie piechoty bagnetów) spowodowały, że piki straciły swą użyteczność i w XVIII wieku zniknęły z pól bitewnych.

W późniejszych czasach były wykorzystywane w boju przez Polaków podczas powstania styczniowego. Wobec niedostatku przekuwanych na sztorc kos bojowych w oddziałach kosynierów, zaopatrywano je też w piki (np. w obozie w Ojcowie w lutym 1863), tworząc kompanie i bataliony; powstańczy pikinierzy uczestniczyli m.in. w bitwie pod Miechowem[2].

 
Konni kozacy ze spisami (mal. A. Orłowski)

Spisa kozackaEdytuj

Była odmianą piki charakterystyczną dla wojsk kozackich, bronią typową dla ich piechoty, a później dla jazdy. W dawnej Rzeczypospolitej początkowo szeroko stosowana w obronie przez zaporoską piechotę. Używana od XVI do XIX wieku, miała od piki piechoty znacznie krótsze drzewce zakończone liściowatym grotem; w kawalerii pozbawiona była proporczyka[3], będąc jednak wyposażona (podobnie jak lanca ułańska) w rzemienny temblak.

O praktycznym stosowaniu tej broni Kitowicz w Opisie obyczajów za panowania Augusta III pisze: „Dzidy, po rusku spisy zwane, hajducy mieli krótkie, nad cztery łokcie nie dłuższe, grotem ostrym żelaznym z obu stron opatrzone. Bronią tą hultajstwo dziwnie zręcznie i daleko lepiej od Polaków szermować umiało”[4].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. W Polsce zamiennie nazywana spisą (od niem. Spiess); (W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 187).
  2. Kazimierz Frycz, Wspomnienia z r. 1863-64, Kraków 1912, s. 12–13.
  3. W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 209.
  4. W. Kwaśniewicz: Leksykon broni…, dz. cyt., s. 209.

BibliografiaEdytuj