Stanisław Skowron (żołnierz AK)

Stanisław Skowron, ps. Janota (ur. 22 lipca 1923 w Młynowie, zm. 26 kwietnia 1993 w Łodzi) – żołnierz Armii Krajowej, działacz kombatancki, porucznik Wojska Polskiego w stanie spoczynku, prawnik.

Stanisław Skowron
Janota
Ilustracja
Stanisław Skowron w 1942
porucznik porucznik
Data i miejsce urodzenia

22 lipca 1923
Młynów (województwo łódzkie)

Data i miejsce śmierci

26 kwietnia 1993
Łódź

Przebieg służby
Siły zbrojne

Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Kotwica symbol.svg Armia Krajowa

Jednostki

Obwód Łęczyca AK

Stanowiska

Komendant AK Rejonu „Zakręt”
Kwatermistrza Obwodu Łęczyckiego AK

Główne wojny i bitwy

II wojna światowa

Odznaczenia
Krzyż Partyzancki Krzyż Armii Krajowej

ŻyciorysEdytuj

MłodośćEdytuj

Urodził się we wsi Młynów położonej niedaleko Piątku, jego ojcem był Adam, a matką Zuzanna ze Szymczaków[1]. Pod koniec lat 20. rodzina przeniosła się do Gieczna. Podczas wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 Stanisław był uczniem ostatniej klasy gimnazjum im. „Stanisława Staszica” w Zgierzu.

II wojna światowaEdytuj

Po ustaniu działań wojennych w 1939 powiat łęczycki został włączony do III Rzeszy w ramach tak zwanego „Kraju Warty” (niem. Wartegau). Na jego wschodnich rubieżach przebiegała granica z Generalnym Gubernatorstwem. Rodzinę Skowronów wysiedlono z ich domu w Giecznie gdzie ustanowiono posterunek niemieckiej żandarmerii.

W listopadzie 1939 Stanisław Skowron wraz z ojcem złożyli przysięgę Służbie Zwycięstwu Polski (SZP) obierając pseudonimy „Janota” i „Brzoza”. Animatorem organizacji ruchu oporu był wówczas uciekinier z Poznania, prawnik Tadeusz Ereciński ps. „Obrońca” (aresztowany w 1943 został zamordowany w obozie koncentracyjnym w Mauthausen). Wkrótce SZP została przekształcona w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), a od 1942 w Armię Krajową (AK). Stanisław Skowron początkowo służył jako kolporter i łącznik, a później dowódca placówki we wsi Gieczno. Od 1943 został komendantem Rejonu „Zakręt” (gm. Rogóźno) oraz objął funkcję kwatermistrza Obwodu "Ogrody" AK[1]. Do najważniejszych zadań stawianych kwatermistrzostwu należało prowadzenie wywiadu wojskowego i gospodarczego. Stanisław Skowron był zatrudniony najpierw w Urzędzie Gminnym w Wypychowie, a później w Urzędzie Gminnym w Piątku i prowadził tajną kartotekę, wyspecjalizowaną tematycznie, zbieraną z materiałów wywiadowczych. Obok tego Komenda Rejonu „Zakręt” przeprowadzała akcje przerzutowe ludzi zagrożonych aresztowaniem przez granicę z Generalnym Gubernatorstwem[2].

Ważnym przedsięwzięciem realizowanym przez Stanisława Skowrona jako kwatermistrza Obwodu była tak zwana „akcja dowód”. Wykorzystywano dostęp do blankietów i druków meldunkowych (tzw. kennkart) oraz pieczęci z hitlerowskim orłem do sporządzania dokumentów dla ludzi narażonych na niemieckie represje z terenu Obwodu oraz Komendy Okręgu Łódzkiego. Od 1944 r. nasiliły się przygotowania do ogólnonarodowego powstania. W Rejonie „Zakręt” powołano Wojskową Służbę Ochrony Powstania (WSOP). Na jej czele stanął Antoni Boratyński ps. „Kamil”. Tymczasem niemieckie służby policyjne i wywiadowcze zaczęły odnosić sukcesy rozpoczynając rozbicie Organizacji od aresztowań w dowództwie Komendy Okręgu Łódzkiego. Tak zwana „wielka wsypa” szybko powodowała kolejne aresztowania na różnych szczeblach[2].

W końcu października 1944 aresztowano komendanta Obwodu Łęczyckiego AK ppor. Edwarda Czerwińskiego ps. „Czesław”, a 2 listopada 1944 został zatrzymany Stanisław Skowron. Jego ojciec Adam zdołał ukryć całe archiwum Rejonu „Zakręt” i kwatermistrzostwa Obwodu Łęczyckiego, zanim następnego dnia także został aresztowany wraz z żoną. Aresztowani przetrwali katownię gestapo w Łodzi przy ulicy Gardestrasse 7 (obecnie Karola Anstadta) i więzienie przy ulicy Sterlinga 16[1]. Pomimo bardzo brutalnych metod śledztwa żaden człowiek z Organizacji ani żaden dokument nie został ujawniony. 17 stycznia 1945 Stanisław i jego ojciec Adam, obaj niezależnie, uciekli z transportu do Rozszerzonego Więzienia Policyjnego Radogoszcz w Łodzi, unikając masakry, której dokonali tam Niemcy w nocy z 17 na 18 stycznia, na kilkadziesiąt godzin przed wkroczeniem do Łodzi Armii Czerwonej. Ocalała także matka Stanisława, Zuzanna. Wojnę przeżyli również wszyscy członkowie ruchu oporu z Rejonu „Zakręt”. Los komendanta Obwodu Łęczyckiego ppor. Edwarda Czerwińskiego („Czesław”) pozostaje nieznany. Czas wojny Stanisław Skowron zakończył w stopniu podporucznika Wojska Polskiego[2].

Lata powojenneEdytuj

 
Uczestnicy zjazdu Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Łódzkiego w Łęczycy w 1993. Stanisław Skowron siedzi pośrodku

Nowy reżim podchodził nieufnie do ludzi związanych z Armią Krajową. Nastąpiły aresztowania, a archiwum Rejonu „Zakręt” i kwatermistrzostwa Obwodu Łęczyckiego zostało ponownie ukryte. Stanisław Skowron był wielokrotnie aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Kilkakrotnie uciekał. W 1946 wyjechał do Wrocławia, ale i tam został aresztowany. Sytuacja taka trwała do przełomu lat 1949/50. Ale dopiero po 1952 prześladowania ustały. Stanisław Skowron pracował jako urzędnik w różnych instytucjach. W połowie lat sześćdziesiątych ukończył studia na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego[3]. Był członkiem Światowego Związku Żołnierzy AK i działaczem kombatanckim. Pasjonował się historią i polską przyrodą. Był członkiem Straży Ochrony Przyrody. W ostatnich latach życia spisał swoje wspomnienia. Na początku lat dziewięćdziesiątych został awansowany do stopnia porucznika Wojska Polskiego[1]. Zmarł 26 kwietnia 1993 w Łodzi. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Giecznie.

OdznaczeniaEdytuj

Archiwum Rejonu „Zakręt” i kwatermistrzostwa Obwodu Łęczyckiego AKEdytuj

W sierpniu 1968 wskutek niepewności związanej z wydarzeniami w Czechosłowacji Stanisław Skowron wraz z ojcem postanowili ujawnić rodzinie miejsce ukrycia i przekazać jej całość zachowanej dokumentacji archiwum AK. Dokumenty były zawinięte w płótno i zalane cementem w piwnicy przy fundamentach domu w Giecznie. Przetrwały w ogólnie dobrym stanie. Były pisane na bibułach, przebitkach lub zwykłym papierze ołówkami kopiowymi lub piórem, niektóre na maszynie. Część była miejscami zbutwiała lub rozdarta. Niektóre są zachowane częściowo. Jest to w sumie blisko 90 różnego rodzaju dokumentów, które można podzielić osiem grup[7]:

  1. Rozkazy i polecenia służbowe. Podpisane pseudonimami, inicjałami, a niektóre nazwiskiem.
  2. Sprawozdania i raporty służbowe. Podpisywane podobnie jak wyżej lub wcale.
  3. Instrukcje służbowe. Podpisane pseudonimami lub pseudonimami z zaznaczeniem funkcji służbowej.
  4. Dokumenty związane z prowadzoną akcją wywiadowczą połączoną z obowiązkami kwatermistrzowskimi na podległym terenie. Wszystkie o bardzo dużej różnorodności, a wśród nich:
    1. rejestry możliwej do zdobycia broni, środków sanitarnych i transportowych
    2. zestawienia zasobów i plany opanowania magazynów żywności
    3. zestawienia rytmów zaopatrzenia niemieckich magazynów cywilnych i wojskowych w żywność i sprzęt techniczny
    4. raporty z obserwacji ruchów transportów niemieckich wszelkiego typu
    5. zestawienia możliwych do szybkiego przejęcia środków transportowych
    6. zestawienia rodzajów obsady, liczebności i uzbrojenia niemieckich posterunków granicznych – III Rzesza/Generalna Gubernia
    7. raporty z obserwacji ruchu granicznego
  5. Niemieckie wersje polskich map sztabowych w skali 1:100 000; 1:10 000; 1:5000 – zdobyte lub kupione.
  6. Instrukcje obsługi broni.
  7. Instrukcja Bojowa „Plan opanowania małego miasta”.
  8. Korespondencja w obrębie struktur organizacyjnych Obwodu. Podpisywana pseudonimami lub wcale.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Dokument Zarządu Głównego Związku Żołnierzy Armii Krajowej dot. Stanisława Skowrona, Wikimedia Commons, 31 maja 1989 [dostęp 2021-10-21] (pol.).
  2. a b c Stanisław Skowron, ZWZ-AK w powiecie łęczyckim (Obwód „Ogrody”), [w:] Marek Budziarek (red.), Okręg Łódzki Armii Krajowej, Łódź: Muzeum Historii Miasta Łodzi, Towarzystwo Przyjaciół Łodzi, 1988, s. 145-162.
  3. Dyplom ukończenia kierunku "administracja" przez Stanisława Skowronna na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkie., Wikimedia Commons, 28 czerwca 1969 [dostęp 2021-10-21] (pol.).
  4. Legitymacja odznaczenia Stanisława Skowrona Krzyżem Partyzanckim, Wikimedia Commons, 19 października 1947 [dostęp 2021-10-21] (pol.).
  5. Legitymacja odznaczenia Stanisława Skowrona Krzyżem Armii Krajowej, Wikimedia Commons, 19 października 1976 [dostęp 2021-10-21] (pol.).
  6. Legitymacja odznaczenia Stanisława Skowrona Odznaka Żołnierza Armii Krajowej Okręgu "Barka", Wikimedia Commons, 15 sierpnia 1981 [dostęp 2021-10-21] (pol.).
  7. Justyn Skowron, Archiwum Armii Krajowej kwatermistrzostwa obwodu „Ogrody” okręgu „Barka” na ziemi łódzkiej, [w:] Prace i Materiały Muzeum Miasta Zgierza, Zgierz 2003, s. 213-226, ISBN 83-905311-6-X.

BibliografiaEdytuj

  • Waldemar Grabowski, Polskie Państwo Podziemne. Stan wiedzy – kierunki potrzebnych badań historycznych” [w:] I Kongres Historyków Konspiracji Niepodległościowej. 25 lat niezależnych badań naukowych nad konspiracją niepodległościową 1939-1945. ludzie, instytucje, wydarzenia. Materiały z XXV sesji naukowej w Toruniu w dniach 12-13.XI.2015 r. Toruń 2018