Otwórz menu główne
Książka Siergieja Aleksandrowicza Nilusa z 1905 („Wielkie w małym i Antychryst”) zawierająca tekst Protokołów mędrców Syjonu – rosyjskiej antysemickiej fałszywki spreparowanej przez Ochranę opisującej rzekome plany osiągnięcia przez Żydów globalnej dominacji. Dała ona początek współczesnej literaturze spiskowej.

Teoria spiskowa – próba wyjaśnienia genezy zdarzenia, przebiegu wydarzeń lub sytuacji, stojąca w opozycji do powszechnie uznanej wersji, wynikająca z przeświadczenia o istnieniu spisku, czyli zakamuflowanej działalności grupy osób, które rzekomo zawarły tajne porozumienie dla osiągnięcia jakiegoś celu, zatajając prawdę przed opinią publiczną.

Przykładami są tezy o dominacji ekonomicznej, politycznej i militarnej dotyczące „nowego porządku świata” (NWO), czy kwestionujące fakt lądowania człowieka na Księżycu. Kolejnym przykładem teorii spiskowych są spiskowe teorie dziejów, które starają się wyjaśniać przyczynowość procesów historycznych w sposób odmienny i krytyczny do oficjalnie uznanych (zob. rewizjonizm historyczny).

CharakterystykaEdytuj

Większość badań nad teoriami spiskowymi przeprowadzono w latach 90. XX wieku i pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku[1]. Teorie spiskowe łączą w sobie zwykle podobne cechy. Keeley wymienia ich 5. Do swojego zaistnienia teorie spiskowe potrzebują oficjalnej wersji wydarzeń, którą następnie teoria spiskowa może obalić. Zamysły i motywy konspiratorów są zawsze negatywne; trudno, zdaniem Keeleya, znaleźć teorię, w której konspiratorzy mieliby w sekrecie czynić coś dobrego. Sporna jest tu interpretacja słowa negatywna, bowiem jej pojęcie może się różnić w zależności np. od wyznawanej religii – osoba robiąca coś obiektywnie złego może być przekonana, że wykonuje zamysł Boga i tym samym czyni coś dobrego. Ponadto teorie spiskowe zwykle wiążą ze sobą wydarzenia niepowiązane. Zdaniem zwolenników teorii spiskowych konspiratorzy starają się ukryć informacje na temat konkretnych zdarzeń. Podstawowym materiałem, na podstawie którzy się teorie spiskowe, są dane błądzące (errant data) dwóch rodzajów – niewyjaśnione przez oficjalne raporty dane oraz dane, które oficjalnym raportom zaprzeczają[2]. Uscinski i Parent wymienili 4 elementy charakteryzujące każdą teorię spiskową: dotyczą one grupy ludzi, działań prowadzonych w tajemnicy, mają na celu zmienić pewne instytucje, ukryć prawdę lub zapewnić komuś zyski oraz dotyczą działań, które prowadzone są kosztem ogółu[3]. Teorie spiskowe dotyczą pewnych grup, ważnych wydarzeń, śmierci znanych osób czy kryzysów i epidemii. Wśród osób wierzących w teorie spiskowe występuje szczególny przykład stereotypu – stereotyp spiskowy. Zazwyczaj o stereotypach mówi się, gdy opisują one typowego członka danej grupy. Stereotyp spiskowy jest poznawczą reprezentacją zbiorowego wroga i stanowi reprezentację grupy jako całości – odrębnego bytu. To temu zbiorczemu bytowi przypisuje się działania konspiracyjne[4]. Sam termin „teoria spiskowa” jest niemal zawsze nacechowany negatywnie[5][6], w przeciwieństwie na przykład do „teorii naukowej”. Zdaniem profesor Rebecci Moore wśród historyków używanie terminu „teoria spiskowa” służy do podkreślenia braku obiektywizmu lub fałszywości danych poglądów[5].

W jednym z badań autorzy zasugerowali, że teorie spiskowe przybierają formę quasi-religijną; ich treść, forma i funkcja są podobne jak w religiach, jednak brakuje im (oraz ich wyznawcom) zorganizowanej formy charakterystycznej dla instytucji religijnych[7].

Zwolennicy teorii spiskowychEdytuj

W 2014 nakładem Oxford University Press ukazała się książka American Conspiracy Theories autorstwa Josepha E. Uscinskiego i Josepha M. Parenta. Badacze doszli do wniosku, że zwolenników teorii spiskowych można znaleźć wśród osób w każdym w wieku, o różnej płci, narodowości, zamożności, przekonaniach politycznych, stopniu wykształcenia i statusie zawodowym. Skłonne do wiary w teorie spiskowe są, zdaniem badaczy, zarówno osoby o poglądach lewicowych, jak i prawicowych, jednak różnią się w tym. Osoby o poglądach lewicowych są bardziej skłonne wierzyć, że media i partie polityczne są sterowane przez bogatych kapitalistów i korporacje, zaś konserwatyści, że wspomniane podmioty są kontrolowane przez naukowców i lewicę. Zauważyli również, że w pewne teorie spiskowe są bardziej skłonne wierzyć osoby o określonych poglądach politycznych czy narodowości (badali między innymi białych Amerykanów i Afroamerykanów). Ponadto odnotowali, że odsetek wierzących w teorie spiskowe różni się u osób o różnym wykształceniu: wśród badanych przezeń osób, które nie ukończyły amerykańskiego odpowiednika szkoły średniej, 42% miało predyspozycje do wiary w teorie spiskowe, zaś wśród osób, które ukończyły studia, odsetek ten wynosił 23%[3] (w 2017 ukazały się badania wyjaśniające, skąd biorą się różnice w postrzeganiu teorii spiskowych zależnie od edukacji[8]). W jednym z badań, w którym analizowano wypowiedzi osób dyskutujących nad wydarzeniami z 11 września 2001, autorzy wywnioskowali, że osoby wierzące w teorie spiskowe nie lubią, gdy ich przekonania nazywa się w ten sposób, gdyż niesie to ze sobą społeczną stygmatyzację[1].

FunkcjeEdytuj

Badacze myślenia spiskowego są zgodni co do funkcji pełnionych przez teorie spiskowe – pozwalają na łatwe wyjaśnienie nieprzyjemnych zdarzeń, takich jak kryzysy czy epidemie, oraz zapewniają poczucie bezpieczeństwa. Z obawą o zdrowie i życie są związane biologiczne i medyczne teorie spiskowe[4]. Takie teorie spiskowe mogą jednak nieść negatywne konsekwencje. Przykładem są tu teorie spiskowe głoszące, jakoby wirus HIV nie był odpowiedzialny za wywoływanie AIDS, globalne ocieplenie było manipulacją, a szczepienia i genetycznie modyfikowana żywność były niezdrowe. Prowadzą one do nieefektywności działań na rzecz zdrowia publicznego, oporu przed oszczędzaniem energii oraz alternatywnymi jej źródłami oraz spadku wyszczepialności[6].

Źródła myślenia spiskowegoEdytuj

Wiara w spiski zależy od różnych czynników[4]. Im wyższe wykształcenie danej osoby, tym mniej prawdopodobne, że będzie ona wierzyć w teorie spiskowe. Dzieje się tak dlatego, że ludzie bardziej wykształceni są mniej skłonni szukać prostych rozwiązań dla skomplikowanych problemów[8]. Wydarzenia często są skomplikowane, a relacje z ich przebiegu sprzeczne. Efekt potwierdzenia powoduje przywiązywanie większej wagi do dowodów potwierdzających wcześniejsze poglądy i ignorowanie dowodów przeczących przyjętym poglądom. Człowiek ma tendencję do odnajdowania związków i sensu w otaczającym go świecie, czasami także w przypadkowych zjawiskach (apofenia). Teoriom spiskowym sprzyja też nastawienie na proporcjonalność efektu – przekonanie, że wielkie wydarzenia są konsekwencją wielkich przyczyn. Teorie spiskowe mogą się również brać z projekcji własnej osobowości[9]. W jednym z badań wykazano, że tym silniejsza jest wiara w teorie spiskowe, im mniejsza jest zdolność do myślenia analitycznego i otwartość umysłu, a tym większa jest skłonność do myślenia intuicyjnego[10]. Do myślenia spiskowego przyczynia się również brak poczucia bezpieczeństwa w społeczeństwie oraz przynależność do mniejszości. W badaniach czarnoskórzy respondenci chętniej wierzyli w spiski, nawet jesli nie miały one żadnego związku z rasami. Prócz tego do myślenia spiskowego predestynuje niska samoocena i zewnętrzne umiejscowienie kontroli[4]. Wiara w teorie spiskowe jest pozytywnie skorelowana z wiarą w zjawiska paranormalne oraz schizotypią[1].

Przykłady teorii spiskowychEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Teorie spiskowe.

Przykładem teorii spiskowej jest kłamstwo oświęcimskie[11]. Jednym z kłamców jest David Irving[12], co ujawniła Deborah Lipstadt w swojej książce Denying the Holocaust[13]. W wyniku tego David Irving wytoczył autorce proces o zniesławienie, który przegrał[14]. Irving zdecydował się na proces w Anglii, ponieważ zgodnie z angielskim prawem Deborah Lipstadt musiała udowodnić winę Davida Irvinga – nie stosuje się domniemania niewinności, które miałoby zastosowanie, gdyby proces został wytoczony w Stanach Zjednoczonych[14]. Na podstawie zdarzeń, głównie samego procesu, który formalnie został wytoczony przeciwko wydawcy[14]Penguin Books – w 2016 roku został wydany film Kłamstwo (ang. Denial)[15].


Badania nad teoriami spiskowymiEdytuj

Pojęcie spiskowej teorii społeczeństwa ukuł Karl Popper w pracy Społeczeństwo otwarte i  jego wrogowie opublikowanej w 1945, ale systematyczne badania nad tym zagadnieniem zaczęły być prowadzone w ostatniej dekadzie XX wieku. Między innymi za sprawą argumentów  Petera Knighta[16] na początku XXI wieku wielu badaczy zaczęło przeciwstawiać się potocznemu rozumieniu teorii spiskowych jako zawsze fałszywych i wręcz nieprawdopodobnych poglądów typowych jedynie dla słabo wykształconych albo mających zaburzenia psychicznie obywateli. W konsekwencji teorie spiskowe – nazywane też narracjami spiskowymi – obecnie rozumiane są często przez badaczy szerzej jako wyraz głębokiej nieufności w stosunku do elit[17].

W Polsce badania nad teoriami spiskowymi prowadzone są w różnych ujęciach: historycznym (Janusz Tazbir, Piotr Witek), filozoficznym (Lech Zdybel), społeczno-kulturowym i politycznym (Franciszek Czech) i psychologicznym (Michał Bilewicz i jego zespół, Monika Grzesiak-Feldman).

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Michael J. Wood & Karen M. Douglas. “What about building 7?” A social psychological study of online discussion of 9/11 conspiracy theories. „Frontiers in Psychology”. 4, 2013. 
  2. Krzysztof Szymanek. O teoriach spiskowych. „Folia Philosophica”. 30, s. 259-281, 2012. 
  3. a b Michael Shermer. Conspiracy central. Who believes in conspiracy theories – and why. „Scientific American”. 311 (6), 2014. 
  4. a b c d Monika Grzesiak-Feldman. Prawicowy autorytaryzm oraz orientacja na dominację społeczną jako predyktory różnych form myślenia spiskowego. „Psychologia Społeczna”. 7 (20), s. 48–63, 2012. ISSN 1896-1800. 
  5. a b Piotr Łukowski. Sens wyrażenia ‘teoria spiskowa’, czyli jak odróżnić teorię spiskową od niespiskowej. „Hybris”. 33, 2016. ISSN 1689-4286. 
  6. a b Ted Goertzel. Conspiracy theories in science. „EMBO Reports”. 11 (7), s. 493–499, 2010. 
  7. Bradley Franks, Adrian Bangerter & Martin W. Bauer. Conspiracy theories as quasi-religious mentality: an integrated account from cognitive science, social representations theory, and frame theory. „Frontiers in Psychology”, 2013. 
  8. a b Jan‐Willem van Prooijen. Why Education Predicts Decreased Belief in Conspiracy Theories. „Applied Cognitive Psychology”. 31 (1), s. 50–58, 2017. 
  9. Thea Buckley: Why Do Some People Believe in Conspiracy Theories?. Scientific American, 2015. [dostęp 4 czerwca 2017].
  10. Swami V, Voracek M, Stieger S, Tran US, Furnham A. Analytic thinking reduces belief in conspiracy theories. „Cognition”. 133 (3), s. 572-85, 2014. 
  11. Andrew E. Mathis. Holocaust Denial, a Definition. „The Holocaust History Project”, 2014. 
  12. Ivan Hare: Extreme speech and democracy. Oxford New York: Oxford University Press, 2009. ISBN 0-19-960179-8. (ang.)
  13. Edward Alexander. Denying the Holocaust, by Deborah Lipstadt. „Commentary”, s. 493–499, 1993. 
  14. a b c Mateusz Zimmerman: Irving – skompromitowany fałszerz historii (pol.). 20 marca 2017. [dostęp 2017-06-04].
  15. Kłamstwo w bazie filmpolski.pl
  16. Peter Knight, Kultura konspiracji, przeł. Agnieszka Kubara, Kornelia Wicherek, w: Franciszek Czech (red.), Struktura teorii spiskowych. Antologia, Kraków 2014 r.
  17. Omówienie przemian rozumienia pojęcia teorii spiskowej można znaleźć w: Franciszek Czech, Spiskowe narracje i metanarracje, Kraków 2015 r., s.11-120.

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj