Otwórz menu główne

Ulica Podwale w Bydgoszczy

Ulica w Bydgoszczy

Ulica Podwale w Bydgoszczy - ulica na terenie miasta lokacyjnego Bydgoszczy.

POL Bydgoszcz flag.svg Bydgoszcz
ulica
Podwale
Stare Miasto
Długość: 230 m
Północna część ulicy
Północna część ulicy
Przebieg
Ikona deptak poczatek T.svg ul. Grodzka
Ikona deptak z prawej ulica.svg ul. Kręta
Ikona ulica deptak2.svg ul. Magdzińskiego
Ikona deptak z prawej ulica.svg ul. Zaułek
Ikona deptak koniec T.svg ul. Długa
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
ulica Podwale
ulica Podwale
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Podwale
ulica Podwale
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
ulica Podwale
ulica Podwale
Ziemia53°07′16,7″N 18°00′07,5″E/53,121300 18,002084
Ulica Podwale
Widok w kierunku ul. Długiej
Armata przy ulicy
Pizzeria przy klubie Eljazz
Kamienica na rogu ul. Krętej, w której mieści się klub Eljazz
Pierzeja ul. Podwale 11-15
Kamienica przy Podwale 11

PołożenieEdytuj

Ulica znajduje się we wschodniej części Starego Miasta. Rozciąga się w przybliżeniu na kierunku północ-południe, od ul. Grodzkiej do ul. Długiej. Jej długość wynosi ok. 230 m.

HistoriaEdytuj

Ulica Podwale została wytyczona w połowie XIV wieku podczas kształtowania bydgoskiego miasta lokacyjnego. Przebiegała ona na wschodnim obrzeżu ówczesnego miasta Bydgoszczy, wzdłuż fosy zamkowej. Stanowiła pogranicze między miastem lokacyjnym a dawnym zespołem grodowym, na którym z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego w połowie XIV wieku zbudowano zamek starościński.

Podczas nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi prowadzonymi w rejonie ul. Podwale (u zbiegu ulic Grodzkiej oraz Krętej) zarejestrowano na głębokości 1,2 - 2,0 m relikty średniowiecznej zabudowy drewnianej z ceramiką datowaną na koniec XIV – XV wiek[1]. Odkryto również relikty konstrukcji drewnianych (palisada), datowanych na okres nowożytny (po XVI wieku).

Ulica Podwale należała do traktów tranzytowych, którym prowadził z szlak handlowy (z Gdańska, poprzez Świecie, w kierunku Inowrocławia i dalej na południe kraju). W mieście wiódł on od Bramy Gdańskiej przez most na Brdzie, do Bramy Kujawskiej[2].

Z planów miasta z okresu staropolskiego wynika, że zabudowa ulicy koncentrowała się niemal wyłącznie po zachodniej stronie ulicy. Po stronie wschodniej historycy lokalizowali wał ziemny, usypany tu w II połowie XVII wieku przez mieszczan[3]. Jednak badania archeologiczne wykonane w 2005 r. na zapleczu posesji przy Podwale 15 wykazały, że istnienie wału obronnego w tym miejscu wydaje się mylne[2]. W miejscu tym znajdowało się nabrzeże fosy zamkowej, które nie było ustabilizowane, lecz zmieniało się w rytmie wylewów rzeki, aż do XV wieku, do powstania pierwszych drewnianych konstrukcji. Jak wykazały badania, fosa sięgała w XIV wieku co najmniej do około dwóch trzecich głębokości dzisiejszych parcel zlokalizowanych przy wschodniej pierzei ulicy Podwale. Nie wytyczono tu działek budowlanych, gdyż w XIV-XV wieku nie było tu jeszcze stałego lądu, a jedynie stopniowo zasypywane i regulowane koryto pierwotnego starorzecza, zaadaptowane do potrzeb fosy okalającej miasto i zamek. Przy tak dużej, naturalnej szerokości fosy nie było również potrzeby budowania tu dodatkowych umocnień obronnych. W ciągu stuleci następowało ciągłe zasypywanie starorzecza odpadkami komunalnymi z miejskich placów i ulic, jak i z prywatnych posesji. W konsekwencji powodowało ono zamulanie fosy i powiększanie powierzchni miasta[2].

Kolejne realizacje budowlane sytuowano na łagodnie opadającym w kierunku starorzecza stoku, ostatecznie wyrównanym w końcu XVIII wieku wskutek powstania na badanej działce pierwszej murowanej zabudowy[2].

Pierwsze zapisy o domach i browarach zlokalizowanych przy ulicy Podwale (Żabiej) pochodzą z 1560 r. W latach 40., 50. i 60. XVII wieku prócz domów, browarów i pustych placów, są wzmiankowane także murowane kamienice. Mieszkańcy tych posesji byli właścicielami ogrodów, których sytuowanie określano na wale za miastem Przedmieścia Kujawskiego lub pod skarpą szwederowską[2].

Po przejęciu miasta przez Królestwo Prus w 1772 r. nazwę ulicy zmieniono na Wałową, co miało prawdopodobnie długą, samoistną tradycję w świadomości mieszkańców. W. Siwiak twierdzi, że nieustanne zasypywanie dawnego starorzecza-fosy, oddzielającej miasto od zamku, zakładanie w jej przestrzeni (podwalu) ogrodów, powodowało przesuwanie się wschodniej pierzei ulicy, tak że granicą wschodnią parcel był wciąż widoczny w krajobrazie miejskim wał związany z zamkiem. Jako dominanta stał się ostatecznie jej nazwą[2].

Na szczegółowym planie zabudowy miasta, sporządzonym przez pruskiego geometrę Gretha w 1774 r., posesje wzdłuż ulicy zajęte są częściowo przez istniejącą w tym czasie zabudowę. Po stronie zachodniej puste działki znajdowały się w rejonie ul. Długiej, Zaułek i w narożniku ul. Grodzkiej, natomiast po stronie wschodniej zabudowa występowała tylko na narożnikach ulic: Grodzkiej i przy Bramie Kujawskiej. W 1787 r. przy ul. Podwale, na wysokości ul. Magdzińskiego zbudowano miejską farę ewangelicką, do 1809 r. powstała również zabudowa w południowej części ulicy (obecne posesje nr 11-15). Pierzeje na całej długości ulicy powstały do połowy XIX w., poza środkowym odcinkiem, gdzie od wschodu przylegały ogrody.

W 1899 r. rozpoczęto szeroko zakrojone prace zmierzające do uporządkowania i zagospodarowania dawnego wzgórza zamkowego, leżącego po wschodniej stronie ulicy Podwale. W ramach tych prac, na miejscu rozebranej starej fary ewangelickiej wybudowano w 1904 r. miejską halę targową oraz przedłużono w kierunku wschodnim ul. Magdzińskiego, której perspektywę zamknęła nowa świątynia ewangelicka pw. św. Krzyża[4].

Ukształtowany na początku XX wieku charakter ulicy Podwale nie zmienił się w następnych dziesięcioleciach. Obecnie ulica została ujęta w Planie Rewitalizacji Bydgoszczy (modernizacja nawierzchni)[5].

W 2016 przy ulicy pojawił się mural Bydgoszcz - rzeka możliwości, prezentujący bydgoskie symbole (marina, opera i spichrze oraz rzeźba Przechodzący przez rzekę)[6].

NazwyEdytuj

Ulica w przekroju historycznym posiadała następujące nazwy[4]:

  • XVI w. - I poł. XVIII w. – platea dicta Żabia (Wałowa)
  • 1800-1920 - Wallstraße
  • 1920-1939 - Podwale
  • 1939-1945 - Wallstraße
  • od 1945 - Podwale

Nazwa ulicy nawiązuje do domniemanego ziemnego wału, usytuowanego po wschodniej stronie ulicy, wzdłuż fosy zamkowej, który był elementem miejskich fortyfikacji Bydgoszczy.

ArchitekturaEdytuj

Pierzeje ul. Podwale stanowią w większości budynki wzniesione od końca XVIII do początku XX wieku. Wśród nich wyróżnia się budynek miejskiej hali targowej, wzniesiony w 1904 r. przez berlińską spółkę Boswau & Knauer, a który nie zmienił swej funkcji do dnia dzisiejszego.

Niektóre budynkiEdytuj

Nr Adres Lata budowy Styl architektoniczny Wpisany do rej. zabytków Uwagi Zdjęcie
1. Podwale 4 1904 neogotyk  T Miejska hala targowa
2. Podwale 11 1782-1785, 1879 eklektyzm  T Kamienica naprzeciw ul. Zaułek, przebudowana w 1879 r.
3. Podwale 12 1873 eklektyzm  N Kamienica wzniesiona według projektu Gustawa Weihe w 1873 r. na fundamentach wcześniejszych budynków. Wybudowano ją dla uruchomionej w tym miejscu w 1849 r. fabryki mydła J.G. Böhlkego. Czteroskrzydłowy obiekt o elementach neorenesansowych i neobarokowych, z wewnętrznym dziedzińcem. Obiekt znajduje się w gminnej ewidencji zabytków. W 2017 przeprowadzono remont dachu[7].
4. Podwale 13 3 ćw. XIX w.[8] eklektyzm  N W podziemiach budynku znajdują się studnie, z których mieszkańcy czerpali dawniej wodę[9]. Wyremontowany w 2014 z odtworzeniem balkonów[10].
5. Podwale 15 XVIII w., 1883 eklektyzm  N Skrzydło mieszkalne w kamienicy zaprojektował Józef Święcicki. Na początku XIX w. w budynku przylegającym wówczas do Bramy Kujawskiej i muru miejskiego, znajdował się Miejski zarząd i komisariat policji[4].
6. Kręta 3 II poł. XIX w.[8]  N Dawny budynek magazynowo-przemysłowy na rogu ul. Krętej i Podwale. Mieści m.in. klub muzyczny Eljazz.
7. Grodzka 14 1875-1876[8]  N Kamienica na rogu ul. Podwale, w latach 1961-1989 mieścił się w niej Teatr Kameralny – druga scena teatru dramatycznego w Bydgoszczy.
4. Magdzińskiego 18 1924 modernizm, neorenesans  N Kamienica na rogu ul. Podwale i ul. Magdzińskiego. Budynek jednokondygnacyjny, modernistyczny, z attyką w stylu renesansowym. Powstał jako pawilon handlowo-usługowy. Po 1974 r. powiększono jego powierzchnię. Do lat 90. XX w. sklep Zakładów Rowerowych Romet, następnie restauracja. W 2018 przeprowadzono ocieplenie ścian i remont elewacji[11][12].

PrzypisyEdytuj

  1. Dygaszewicz Elżbieta: Bydgoszcz przedlokacyjna i lokacyjna w świetle nadzorów i archeologicznych badań ratowniczych. [w.] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu. zeszyt 1. Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy. 1996
  2. a b c d e f Siwiak Wojciech, Siwiak Anna: Wschodnie „umocnienia" obronne Bydgoszczy w świetle badań archeologicznych ulicy Podwale. [w.] Kronika Bydgoska XXXIX 2007. Bydgoszcz 2008
  3. Grochowski Robert. Bramy, wały i fortyfikacje bastionowe dawnej Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XXIII (2001). Bydgoszcz 2002
  4. a b c Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997
  5. http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100616/BYDGOSZCZ01/429392914 dostęp 30-09-2010
  6. Promuje uczelnię
  7. Eksponowana kamienica na Starym Mieście w rusztowaniach
  8. a b c Gminna Ewidencja Zabytków Miasta Bydgoszczy. [w:] Program Opieki nad Zabytkami miasta Bydgoszczy na lata 2013-2016
  9. Katarzyna Idczak "Wiosna starych murów", Express Bydgoski 2 lipca 2012 [1]
  10. Te budynki wypiękniały w 2014 r. dzięki dotacji z ratusza
  11. Małgorzata Czajkowska: W narożnej kamienicy będzie restauracja. Wcześniej był Sphinx. 2018-08-08. [dostęp 2018-08-10].
  12. Dawniej tu był Sphinx. Efektowny remont kamienicy. 2018-10-12. [dostęp 2018-10-22].

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Derenda Jerzy red.: Piękna stara Bydgoszcz. Tom I z serii: Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006. ​ISBN 83-916178-0-7​, 978-83-916178-0-9, 83-916178-5-8, 978-83-916178-5-4, 83-916178-1-5, 978-83-916178-1-6
  • Umiński, Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy” Bydgoszcz 1996