Votum separatum

Votum separatum (z łac.: zdanie odrębne) – opinia inna niż głoszona przez większość, opinia niemieszcząca się w proponowanych rozwiązaniach bądź zbiorach głosów.

Oficjalnie wyrażona opinia członka gremium, odmienna od decyzji tego gremium.

Przykładowo w Polsce zdanie odrębne może zgłosić sędzia lub ławnik, który w głosowaniu głosował inaczej niż większość lub nie zgadza się z treścią orzeczenia ustaloną poprzez tzw. większość sztuczną (dotyczy to wszystkich sądów jak i Trybunału Konstytucyjnego oraz Trybunału Stanu). Podobnie, instytucja votum separatum istnieje w szeregu sądów międzynarodowych, np. w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości czy Europejskim Trybunale Praw Człowieka.