Źródła myśli greckiej

Źródła myśli greckiej to zespół czynników politycznych, społecznych, ekonomicznych i kulturowych występujących w okresie archaicznym historii świata greckiego, które doprowadziły do przekształcenia się w nim religii, mniemań o charakterze mądrościowo-moralnościowym i wiedzy praktyczno-technicznej w naukę i filozofię.

Podstawowa praca Jeana-Pierre'a Vernanta Źródła myśli greckiej wyróżnia kompleks trzech cech określających nowość myśli greckiej wobec myśli wschodu:

  1. Ustanowienie myśli dającej niezależne od mitologii i religii tłumaczenie świata - wyjaśnienie istnienia kosmosu i przebiegu zjawisk naturalnych niezależne od koncepcji teologiczno-poetyckich, obecnych np. w dziełach Hezjoda.
  2. Wprowadzenie idei panującego w świecie autonomicznego ładu - porządek kosmiczny nie ma charakteru teogonicznego, ale opiera się na zasadzie immanentnego prawa (nomos), narzucającego ten sam charakter wszystkim zjawiskom przyrody (kratos).
  3. Geometryczny charakter myśli - geografia, astronomia i kosmologia opisują świat w ramach określonej przestrzeni i zbudowany na relacjach zachodzących wyłącznie między jego elementami (zwrotnych, odwracalnych i symetrycznych).

Samo pojęcie źródła myśli greckiej ma znaczenie nie tylko dla historii filozofii starożytnej, ale także dla historycznej metodologii nauki, filozofii kultury i antropologii kulturowej, która badają relacje między mitem i logosem i myśleniem pierwotnym a myśleniem racjonalnym oraz różnych nurtów filozoficznych, zwłaszcza heglizmu, filozofii Martina Heideggera w której kategorie źródłowości i zakorzenienia powstałe na drodze interpretacji początku filozofii greckiej stały się naczelnymi kategoriami filozoficznymi, dla myśli filozofujących fizyków niemieckich jak Carl Friedrich von Weizsäcker czy Werner Karl Heisenberg, a także dla historiografii marksistowskiej, dopatrującej się (m.in. na skutek wyróżnienia przez Lenina „demokratyjskiego nurtu filozofii”) w początkach filozofii greckiej zerwania z religią i pierwotnego materializmu.

Pochodzenie myśli greckiejEdytuj

Oryginalny charakter myśli greckiejEdytuj

Przez wieki pochodzenie myśli filozoficznej w Grecji było przedmiotem sporu - spierano się o to, czy pochodzi ona ze Wschodu, czy też jest oryginalnym wytworem kultury greckiej. Diogenes Laertios w pierwszych zdaniach sławnego prologu do Żywotów i poglądów słynnych filozofów zwalcza tezę o orientalnym pochodzeniu myśli greckiej:

Powiadają niektórzy, że filozofia narodziła się u ludów barbarzyńskich. Jako dowód przytaczają perskich magów, babilońskich czy asyryjskich chaldejczyków, indyjskich gymnosofistów oraz celtyckich i galackich druidów i semnoteów, o których Arystoteles mówi w piśmie O magii i Sotion w XXIII księdze Sukcesji filozofów. Powołują się też na to, że Mochos był Fenicjaninem, Zamolkis - Trakiem, Atlas zaś - Libijczykiem.

Egipcjanie za twórcę filozofii uważają Hefajstosa, który według ich tradycji był synem Nilosa, a za jej pierwszych reprezentantów - kapłanów i proroków egipskich. [...]. Ale ludzie, którzy tak twierdzą, nie zdają sobie sprawy z tego, że przypisują barbarzyńcom osiągnięcia będące w rzeczywistości osiągnięciami Greków i że od Greków zaczyna się nie tylko filozofia, ale w ogóle rodzaj ludzki. Wszakże Ateńczykiem był Muzajos, a Tebańczykiem Linos. [...]. Filozofia zaczęła się więc u Greków i już samą swoją nazwą przeczy pochodzeniu barbarzyńskiemu.

[Diog. Laërt. I 1-4]

Do XIX wieku dominująca była jednak teoria, że filozofia ma źródło w zaginionej i ezoterycznej wiedzy Egipcjan i Babilończyków oraz w Piśmie Świętym, a zwłaszcza w działalności uznawanego za autora Pięcioksięgu Mojżesza. Pogląd ten zmieniło dopiero głębsze poznanie cywilizacji Bliskiego Wschodu dzięki odkryciom archeologicznym i odcyfrowaniu pisma hieroglificznego i klinowego. Obecnie, nie negując tego, że poznanie wiedzy Wschodu było koniecznym warunkiem powstania filozofii w Grecji, najbardziej rozpowszechniony jest pogląd, że ani filozofia, ani nauka rozumiana jako wiedza teoretyczna nie istniała w cywilizacjach Bliskiego Wschodu. Ten utrwalony pogląd w ostatnich latach bywa jednak kwestionowany przez badaczy dystansujących się od tzw. eurocentryzmu, a terminy takie jak filozofia egipska, filozofia Majów czy nawet filozofia afrykańska są w coraz częstszym użyciu, przeważnie w ramach badań nad tzw. etnofilozofią. Nowsze tendencje do przypisania ludom Bliskiego Wschodu czy nawet ludom nie znającym pisma myśli filozoficznej mają jednak źródła także w odmiennym niż greckie rozumieniu terminu „filozofia” czy też po prostu w jego wieloznaczności.

Kultura ludów Wschodu jest o wiele starsza niż kultura Greków, trudno jednak w niej napotkać tezy o świecie i człowieku, które nie miałyby charakteru mitologicznego i religijnego. Dlatego też w badaniach nad źródłami filozofii greckiej popularna jest teza Arystotelesa o przejściu u Greków od mythosu do logosu. Ludy Bliskiego Wschodu dysponowały sztuką, umiejętnościami praktycznymi zbliżającymi się do nauki (zwłaszcza geometria w Egipcie i astronomia w Mezopotamii), rozwiniętymi systemami religijnymi, prawodawstwem - we wszystkich tych dziedzinach życia kultura grecka jest od nich ściśle zależna. Przejście od mythosu do logosu nie ma jednak charakteru ilościowego, ale charakter jakościowego skoku - w filozofii historii wysuwa się tezy, że to właśnie ta ogromna zmiana, jaką było powstanie filozofii w Grecji, zdecydowała o odmienności cywilizacji grecko-rzymskiej od cywilizacji bliskowschodnich, że stała się przyczyną rozejścia się dróg ich rozwoju i że zaważyła na dalszych losach świata w postaci technologicznej, a być może także kulturowej dominacji kultury Zachodu nad światem.

Tezy o obcym pochodzeniu myśli greckiejEdytuj

Tak w starożytności, jak i w średniowieczu i nowożytności teza o wschodnim pochodzeniu filozofii greckiej była szeroko uznawana, w wieku XIX popularna była zwłaszcza wśród historyków romantyzmu, zgodnie z ogólną charakterystyką tego ruchu kulturowego odrzucających wiele wartości wytworzonych przez kulturę klasyczną na rzecz kultur ludowych, orientalnych czy specyficznie rozumianej kultury średniowiecznej, a także wśród orientalistów. Działo się tak pomimo faktu, że teza o obcym pochodzeniu filozofii greckiej była obca dominującej w tym okresie historiozofii Hegla. Hegel chłodno traktuje filozofię indyjską, uznając ją za identyczną z indyjską religią - dziś pomimo znacznego postępu badań nad filozofiami Dalekiego Wschodu także uznaje się uniezależnienie się filozofii greckiej od religii za jeden z najważniejszych czynników, które umożliwiły jej powstanie (ma to miejsce m.in. u Vernanta). Według Hegla w filozofii indyjskiej istnieją wypracowane pojęcia filozoficzne, Duch w cywilizacjach Dalekiego Wschodu nie przybiera jednak jeszcze postaci myśli, a filozofia w nich obecna ma jedynie charakter symbolu, nie jest w niej też obecny charakterystyczny dla Greków charakter teoretyczny, ale tylko element praktyczno-etyczny o podłożu religijnym, jakim jest oświecenie i wyzwolenie. Dopiero druga połowa XIX wieku przeprowadziła dokładną analizę rozwoju greckiej myśli, przedstawiając obszerny korpus argumentów przeciw wschodniemu pochodzeniu filozofii. Szczególne znaczenie mają tu analizy historyczne Eduarda Zellera w monumentalnej Die Philosophie der Griechen on ihrer geschichtlichen Entwicklung (1919) systematyzującej ogromny materiał źródłowy oraz klasyczna książka Johna Burneta, twierdzącego, że „prawda jest taka, że łatwiej jest nie docenić oryginalności Greków, niż ją wyolbrzymić”, Early Greek Philosophy (1930) korzystająca ze źródłowej syntezy Zellera. Także współcześnie większość badaczy, łącznie z Jean-Pierre'em Vernantem, odrzuca tezy o obcym pochodzeniu filozofii greckiej.

Kluczowe znaczenie dla odrzucenia tezy o wschodnim pochodzeniu filozofii greckiej ma to, że pojawiła się ona w starożytności późno, była promowana głównie przez ludzi pochodzących ze Wschodu i w dużej mierze w nurtach filozoficznych o ezoterycznym charakterze, chcących w związku z tym nadać sobie blasku dawności, takich jak neopitagoreizm i neoplatonizm. Intencje tworzących te mistyczne prądy filozoficzne ludzi można określić jako „lokalny patriotyzm” - Grecy w okresie hellenistycznym, w odróżnieniu od Greków okresu archaicznego, uważali ludzi Wschodu za barbarzyńców, co prowadziło do tarć kulturowych. Zarazem podbite przez Greków ludy wschodnie szybko recypowały kulturę grecką, w połączeniu z własnymi koncepcjami religijno-teologicznymi tworząc syntezy, właśnie o ezoterycznym charakterze. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, że w kulturze greckiej filozofia uznawana była za najwyższą formę wiedzy, dlatego też religijnie ukierunkowana myśl późnej starożytności jeśli chciała odrzucając homerową religię grecką nawiązać do kultów wschodnich, takich jak kult Izydy i Miry, musiała jednocześnie uznawać, że najwyższa forma wiedzy, filozofia, ex origine zawarta jest właśnie w tych kultach. Kapłani egipscy w państwie Ptolemeuszy znani byli z tego, że utrzymywali, iż cała wiedza grecka wywodzi się z prastarej mądrości egipskiej - motywowali to (obecnie uznawanymi za hipotetyczne) podróżami Platona, Pitagorasa czy Talesa do Egiptu, którzy właśnie stamtąd mieli przynieść naukę i filozofię do Grecji. Myśl o pochodzeniu filozofii od Mojżesza i proroków starotestamentowych była silnie zakorzeniona także wśród mocno zhellenizowanych Żydów aleksandryjskich, którzy także wydali własną filozofię mistyczną, a której najwybitniejszym reprezentantem jest Filon z Aleksandrii. Wraz z rozwojem religijnego charakteru kultury w ostatnich wiekach starożytności i przenikaniem kultów wschodnich do wszystkich rejonów Cesarstwa Rzymskiego tezy takie stały się powszechnie znane i uznawane także wśród Greków i Rzymian, zwłaszcza neoplatoników, którzy głosili, że filozofia pochodzi z boskiego natchnienia.

Romantyczni badacze uważali, że potrafią udowodnić tezę o wschodnim pochodzeniu filozofii greckiej kierując się po prostu tym, że uznali mówiące o nim tezy filozofów starożytnych za wiarygodne, nie poddając ich jeszcze źródłowej krytyce. Zwłaszcza badacze niemieccy tego okresu usiłowali tworzyć syntezy myśli wschodniej i zachodniej i doszukiwać się w nich ścisłych, uporządkowanych i systematycznych analogii. Przykładem może być tu dzieło Augusta Gladischa Die Religion und die Philosophie in ihrer weltgeschichtlichen Entwickelung und Stellung zu einander nach den Urkunden dargelegt (1852), w którym Gladisch opierając się na zbieżnościach wewnętrznych wyróżnił pięć systemów filozoficznych, łączących w sobie powiązane genealogicznie i treściowo nurty zachodnie i wschodnie: system pitagorejsko-chiński, system eleacko-indyjski, system heraklitejsko-perski, system empedoklejsko-egipski i system anaksagorejsko-żydowski. Obecnie dociekania tego rodzaju uznawane są za nadmiernie aprioryczne.

Ani żaden filozof, ani żaden historiograf okresu klasycznego nie mówi o pochodzeniu filozofii ze Wschodu - nawet Platon, poruszający tematy związane ze Wschodem, czy Herodot, wywodzący orfizm z Egiptu, dobrze znający i traktujący Wschód ze zrozumieniem, nie wyrażają takiej opinii. Platon podkreśla spekulatywne i teoretyczne nastawienie myśli greckiej, odróżniając ją od nastawionej praktycznie wiedzy egipskiej [Resp. IV 435 e; Leg. V 747 b-c; Ti. 22 b]. Arystoteles pomniejsza znaczenie dokonań Egipcjan, przypisując im wyłącznie wynalezienie matematyki. Inne argumenty przeciw pochodzeniu filozofii greckiej ze Wschodu to fakt, że teza o wschodnim pochodzeniu filozofii znalazła uznanie w świecie rzymsko-greckim w schyłkowym okresie filozofii starożytnej, w którym objawienie nabrało większego znaczenia niż rozum; to że późna filozofia grecka nabrała charakteru mistyczno-religijnego, w związku z czym mogła odnajdywać rzeczywiste podobieństwa swoich doktryn do religii wschodnich, przy czym te podobieństwa nie mówią o ich stosunku do pierwotnej filozofii greckiej, ale właśnie o zmianach dokonujących się w niej; oraz to, że Egipcjanie i Żydzi dopatrywali się podobieństw filozofii greckiej i swojej religii na podstawie interpretacji w oczywisty sposób arbitralnych, interpretacji mających charakter alegorezy. Kolejnym argumentem przeciw pochodzeniu filozofii z Bliskiego Wschodu jest to, że po nie powstały tam żadne pisma filozoficzne ani wyodrębniony system nauczania i przekazu filozofii różny od istniejących pism i systemów nauczania religii, kosmogonii i teologii - nie istniał w nich też żaden termin mogący być uznany za odpowiednik terminu „filozofia”. Innym to, że filozofia u swoich korzeni była szczególnie silnie związana z językiem - w najprostszym wymiarze oznacza to niemożliwość przekazania wiedzy filozoficznej ze Wschodu na grunt grecki ze względu na brak odpowiednio wykształconych tłumaczy, w bardziej złożonym ścisłe związanie wczesnej filozofii greckiej z trudnymi do przekładu na inne języki i nieprzekładalnymi pojęciami - dla drugiego aspektu znaczenie ma interpretacja filozofii przedsokratejskiej dokonana przez Martina Heideggera w Byciu i czasie. Według Burneta argumentu tego nie osłabia fakt, że Grecy przejęli od ludów Wschodu wiele innych niż filozoficzne umiejętności, jako że nie istnieli Grecy znający języki wschodnie na tyle dobrze, by móc czytać pisane w nich książki, a przekazywanie umiejętności i stosunki handlowe i dyplomatyczne odbywały się za pomocą naśladownictwa lub języka wysoce uproszczonego, co w przypadku operującej pojęciami abstrakcyjnymi filozofii nie jest możliwe. Ponadto badacze romantyczni ujmowali filozofię zachodnią w kategoriach mądrości Wschodu a mądrość Wschodu w kategoriach filozofii zachodniej, padając tym samym ofiarą złudzenia optycznego. Ponadto trzeba zwrócić uwagę na to, że także umiejętności rzeczywiście przejęte ze Wschodu uległy u Greków przekształceniu w całkiem nowe formy, np. umiejętności techniczne w naukę - analogicznie jeśli więc nawet Grecy rzeczywiście przejęliby jakieś idee filozoficzne ze Wschodu, to i one uległyby u nich przekształceniu w całkiem odmienne formy kulturowe, stwierdzenie zależności genealogicznej filozofii greckiej od mądrości Wschodu nie zmieniłoby faktu, że jakościowo jest ona czymś całkiem nowym, nie zmieniłoby więc istoty problemu.

Vernant przyznaje, że w swoich badaniach nie przedstawił wystarczająco zagadnienia wpływu wschodniej matematyki na powstanie nauki greckiej, twierdzi jednak, że proces rozwoju myśli matematycznej w grecki można przedstawić jako element składowy jego koncepcji jej powstania jako zmiany funkcji społecznej mowy. Istnieją jednak współczesne koncepcje, które starają się wywieść cywilizację grecką spoza Grecji na podstawie właśnie obcego pochodzenia matematyki. Holenderski matematyk Bartel Leendert van der Waerden w pracy Algebra in Ancient Civilizations twierdzi, że obce pochodzenie matematyki można ująć jako „potrójne odkrycie”. Jego pierwszym elementem są badania Abrahama Seidenberga nad dotyczącymi konstrukcji ołtarzy tekstami indyjskimi z V-II w. p.n.e. i miejscem w nich matematyki i trójkątów Pitagorasa, z których Seidenberg wywodzi tezę o wspólnym pochodzeniu matematyki greckiej, babilońskiej i indyjskiej. Drugim są badania porównawcze nad chińskim tekstami arytmetycznymi i tekstami babilońskimi - okazały się one na tyle podobne, że wysunięto tezy o ich wspólnym źródle. Trzecim są badania Alexandra Thoma i Archibalda Stevensona Thoma nad konstrukcjami megalitycznymi Anglii i Szkocji oraz funkcji, jakie pełniła w nich matematyka i trójkąty Pitagorasa. Na podstawie tych trzech źródeł van der Waerden wnioskuje, że wiedza matematyczna powstała w neolitycznej Europie Środkowej, skąd dopiero przeszła do Europy Zachodniej i Azji. Koncepcja Waerdena, od której silnie dystansuje się także Vernant, została poddana ostrej krytyce naukowej przez W.R. Knorra. Vernant podkreśla, że także Waerden pisze, że Grecy „całkowicie przeistoczyli” neolityczną wiedzę matematyczną, nadając jej postać dedukcji, definicji, aksjomatu i postulatu - a tego rodzaju przeistoczenie jest zarazem przemianą dawnej matematyki w całkowicie nową strukturę i spełnia tezę Vernanta, że przekształcenie matematyki przez Greków wpisuje się w dokonujące się w Grecji archaicznej przekształcenie funkcji mowy.

Greckie przekazy o pochodzeniu Talesa są sprzeczne - Herodot przypisuje mu pochodzenie fenickie, wschodnie. Tradycja jest jednak zgodna, że odbywał on podróże morskie o charakterze kupieckim, zwłaszcza do Egiptu. Listy odkryć matematycznych Talesa nie pokrywają się - na podstawie różnych wyróżnić można pięć przypisywanych mu twierdzeń: 1) o przepołowieniu koła przez średnicę, 2) dwa kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są przystające, 3) jeżeli dwie linie proste przecinają się, przeciwległe kąty są przystające, 4) kąt wpisany w półkole jest kątem prostym, 5) trójkąt jest określony, jeżeli dana jest jego podstawa i kąty przy podstawie. Ze względu na niejednakowość przekazów trudno powiedzieć, czy wszystkie te twierdzenia rzeczywiście pochodzą od Talesa. Ponadto nie sposób stwierdzić, czy na pewno było to już teoretyczne ujęcie matematyki, takie jak obecne u pitagorejczyków. Ponadto w odróżnieniu pod pitagorejczyków, matematyka nie odgrywa żadnej roli w pozostałych dziedzinach, które obejmowała myśl Talesa - jego twierdzenia matematyczne nie muszą więc być częścią przełomu, jakim było wynalezienie filozofii i fizyki, ale mogą być prostą kontynuacją praktycznych obliczeń Egipcjan.

Uwarunkowania historyczno-kulturowe powstania filozofii greckiejEdytuj

Uwarunkowania gospodarcze i polityczneEdytuj

Milet; szczególnie żywe kontakty ze Wschodem; kolonie Miletu;

Przyczyny praktyczne. Działalność mędrców greckich i prawodawcówEdytuj

Osobny artykuł: Siedmiu mędrców.

Jednym z głównych źródeł filozofii greckiej, zwłaszcza greckiej etyki, jest mądrość przekazywana w postaci reguł praktyczno-życiowych. Grecy zebrali w okresie archaicznym bardzo wiele takich reguł, przeważnie w postaci aforyzmów, przysłów i gnomów - miały one znaczenie dla codziennego życia i moralności Greków także po powstaniu etyki filozoficznej. Reguły te powstały jako odpowiedź na zamęt wywołany przez szybkie przemiany społeczeństwa greckiego w VII i VI w. p.n.e. Wyrażane były przez mędrców, osoby o szczególnie dużym poważaniu w społecznościach lokalnych, mających znaczny wpływ na ich życie. Mędrcy greccy byli często prawodawcami, reformatorami społecznymi i tyranami. Ze względu na ich duże znaczenie dla życia poleis epoki archaicznej VII i VI w. p.n.e. bywa nazywany epoką „siedmiu mędrców”.

Główną cechą jońskiej filozofii przyrody było to, że starała się ona w sposób prosty i konkretny sformułować teorię świata - odpowiedzieć na pytania o jego pochodzenie, strukturę i sposób działania. Cecha ta wiązała się z podkreślanym przez wielu autorów praktycznym nastawieniem filozofów jońskich. To praktyczne nastawienie nie neguje przewrotu, jakim było utworzenie przez filozofów jońskich zaczątków wiedzy teoretycznej - przeciwnie, wiedza teoretyczna wyrastała właśnie z potrzeby lepszego zaspokojenia praktyki. B. Farrington (Nauka grecka, 1954) pisze o filozofach jońskich: „Nie byli oni odludkami zatopionymi w dociekaniach nad zagadnieniami oderwanymi ani też obserwatorami natury, lecz czynnymi, praktycznymi ludźmi, których filozofia miała w sobie tę nowość, że gdy zaczynali zastanawiać się nad mechanizmem rzeczywistości, czynili to w świetle codziennych doświadczeń, nie licząc się zgoła ze starożytnymi mitami. Tę swoją niezależność od mitologicznych wyjaśnień zawdzięczali bardziej faktowi, że stosunkowo prosty ustrój polityczny ich wzrastających państw nie zmuszał ich do rządzenia przy pomocy przesądów, jak to się działo w dawniej istniejących państwach”. Farrington potwierdza tu pogląd Vernanta o dużym znaczeniu zmiany stosunków politycznych wobec epoki mykeńskiej i różności greckich stosunków politycznych wobec stosunków azjatyckich jako przyczynie uniezależnienia się myśli greckiej od wyjaśnień typu mitologicznego. Tales, Anaksymander i Anksymenes w życiu politycznym nie różnili się od mędrców, brali czynny udział w ich życiu, dokonywali w nich reform, kierowali akcją kolonizacyjną, prawem i gospodarką. [anegdota o Talesie i oliwie]

Homer i Hezjod a początki filozofiiEdytuj

  • Homer - tłumaczenie wszystkich zdarzeń bezpośrednim działaniem bogów
    • paralelizm świata ludzkiego i boskiego
    • wynikiem działań bogów są tak zjawiska zachodzące w przyrodzie, jak i psychiczne
  • homerycka koncepcja nieosobowej konieczności stojącej ponad bogami
  • Tendencja do systematyzacji stosunków między bogami i ich funkcji (=desmos) - u Homera (utworzenie tzw. „religii olimpijskiej”); pogłębia się u Hezjoda (Teogonia)
  • W Teogonii powstanie nieba i ziemi; etapy rozwoju rzeczywistości przedstawione jako zmiany generacji bogów
  • więc: filozofowie nie zaczynali od punktu zerowego [!]
  • U filozofów próba ujęcia świata jako całości uporządkowanej według jakiejś rządzącej nim zasady (arche) / próba odpowiedzi na pytanie o początek świata = desmos (podział funkcji między bogami) / genealogia, kosmogonia, teogonia
  • i F i P - przekonanie, że w świecie panuje racjonalny porządek; u Homera pesymizm

Religia i mitologia a początki filozofiiEdytuj

Dawniej silnie podkreślano materializm wczesnej filozofii greckiej, obecnie kładzie się o wiele większy nacisk na płynność przejścia od mitologii do filozofii oraz obecny tak we wczesnej, jak i w dojrzałej filozofii greckiej czynnik teologiczny i etyczny. Według Kazimierza Leśniaka, ujmującego filozofię przedsokratejską jako materialistyczną „filozofia grecka powstała w momencie, gdy uświadomiono sobie, że za pozornym chaosem zjawisk musi się kryć porządek i że ten porządek jest dziełem sił samorodnych, nie związanych z żadnym bóstwem” - zerwanie z mitologicznym wyjaśnianiem świata za podstawową przyczynę filozofii greckiej uznał także Vernant, jednak podkreślając płynność tego przejścia, co czyni zresztą także Leśniak. Filozofia jońska bywa niejasna - niejasność ta ma źródło nie tylko w obrazowej lub gnomicznej formie i skąpej ilości zachowanych fragmentów, ale też w tym, że przejście od niepodatnych na racjonalne analizy, symbolicznych kategorii spekulacji mitologicznej do filozofii racjonalnej jest w niej płynne. Według Leśniaka nie jest możliwe wytyczenie linii demarkacyjnej między tym, co mistyczne, irracjonalne i antropomorficzne a tym, co naukowe i filozoficzne u Jończyków. Elementy irracjonalne i mitologiczne występowały także w późniejszej filozofii greckiej, u Platona i Arystotelesa łatwiej jest je jednak oddzielić od właściwej części ich poglądów; Ponadto późniejsi filozofowie greccy zdawali sobie jasno sprawę z odrębności mitologii i filozofii - zdawali sobie z niej sprawę na tyle jasno, że mogli nawet posługiwać się mitami świadomie i celowo, co czynił zwłaszcza Platon.

Nie zawsze można wskazać, co właściwie w filozofii jońskiej ma charakter racjonalny, a co mitologiczny. Rozpowszechnionym, choć trudnym do udowodnienia poglądem jest związek o animistycznym pochodzeniu hylozoizmu - poglądu filozofów jońskich, że cała rzeczywistość jest ożywiona. Pogląd ten mógł mieć źródło w animizmie, mógł jednak równie dobrze opierać się na wnioskach z prostych obserwacji empirycznych. Trudność oddzielenia elementu racjonalnego od mitologicznego wywodzi się także ze zmiany poglądów naukowych i wieloznaczności samego terminu „racjonalność” - do dziś spory budzi wywodząca się z filozofii przedsokratejskiej zasda, że podobne przyciąga podobne i oddziałuje na nie, obecna w homeopatii, a aż do czasów Johannesa Keplera powszechnie uznawana za racjonalną, było obecne w filozofii przedsokratejskiej przekonanie o doskonałości kształtu kulistego.

Autonomiczność uznawana przez Vernanta za jedno z dwóch głównych źródeł myśli greckiej znajduje wyraz także w hylozoistycznej koncepcji ruchu. W koncepcjach mitologicznych Hezjoda i wcześniejszych zmiany miały charakter przemian pokoleń, następowania po sobie i ciągłych sukcesji - Bertrand Russell koncepcje tego typu ujął w dowcipnej i zarazem przedstawiającej ich konsekwencje paraboli „żółwi aż do końca”. Tego rodzaju koncepcja świata z natury rzeczy była niespójna - brakowało w niej zasady jednoczącej tkwiącej w świecie immanentnie i tłumaczącej w ten sposób świat tak, by tłumaczenie to było logicznie spójne i nie prowadziło do regressus ad infinitum. Tego rodzaju koncepcję dał jako pierwszy Tales mówiąc o wodzie jako o arché. Immanentny charakter ma w filozofii jońskiej możliwość ruchu - ruch i zmiana nie są wywołane jakimś czynnikiem zewnętrznym, możliwość ruchu i zmiany rozumiana jest w filozofii jońskiej jako wewnętrzna właściwość wszystkich rzeczy, a właściwością tą jest to, że wszystkie rzeczy są żywe. Z jednej strony koncepcja, że wszystkie rzeczy są żywe nawiązywać może do animizmu i mieć charakter religijny - z drugiej może być wynikiem prostej obserwacji empirycznej i mieć charakter zerwania z mitologią. Nawet jednak w tym drugim przypadku hylozoizm nie oznacza zerwania z myśleniem o charakterze religijnym, ale raczej jest inną jego odmianą - filozofowie utożsamiali bowiem zdolność do ruchu istniejącą w arché z boskością. Arché jako to, co jest boskie, istnieje odwiecznie i w co wszystko się przekształci bywa nawet interpretowana teistycznie. Jeśli nawet powiedzieć, że Jończycy uznawali arché za Boga byłoby nadużyciem terminologicznym, to to właśnie ta koncepcja przekształciła się w obecną najpierw u Ksenofanesa, następnie u Parmenidesa koncepcję jedynego bóstwa, a u Heraklita w pojęcie logosu.

Orfizm a początki filozofiiEdytuj

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Ramy filozofii greckiejEdytuj

Pochodzenie terminu „filozofia” i jego znaczenie dla GrekówEdytuj

Określenie „filozofia” prawdopodobnie nie pojawiło się w świecie greckim przed V w. p.n.e. - z tego względu określenie samoświadomości filozoficznej filozofów przyrody jest trudne. Pierre Hadot w stosunku do pierwszych filozofów Grecji używa nawet określenia „filozofia przed filozofią”. Pierwsze pewne, jeszcze dość przypadkowe użycia słowa „filozofia” pochodzą z V w. p.n.e., a filozoficznie zdefiniował pojęcie filozofii dopiero Platon. Do określenia granic filozofii w kulturze greckiej i greckiej tradycji historyczno-filozoficznej przyczynił się także Arystoteles, uznając za pierwszych filozofów tych, którzy jeszcze słowa „filozofia” nie znali, filozofów jońskich.

Hadot neguje dawną tradycję anegdotyczną, według której słowo „filozofia” znane było Pitagorasowi i Heraklitowi. Istnieje legenda, przekazana przez Herakoidesa z Pontu, Diogenesa Laertiosa [Diog. Laërt I 12], Cycerona [Cic., Tusc. V 8] i Jamblicha, jakoby Pitagoras był twórcą tego terminu. Diogenes Laertios pisze:

Terminu „filozofia” pierwszy użył Pitagoras i on też pierwszy nazwał siebie filozofem, mianowicie w Sikonie, w rozmowie z Leonem, władcą Sikonu czy też Fliuntu. Wtedy to - jak stwierdza Heraklides z Pontu w piśmie O zmarłej - Pitagoras powiedział, że żaden człowiek nie jest mądrym mądry jest tylko bóg. Przedtem filozofię nazywano mądrością, a człowieka uprawiającego filozofię i już w niej wydoskonalonego - mędrcem; natomiast filozofem tego, który mądrość miłuje. Mędrcy [czyli filozofowie] byli też nazywani sofistami, zresztą nie tylko oni, lecz także poeci; na przykład Kratinos, kiedy w Archilochach wychwala Homera i Hezjoda, mówi o nich także jako o sofistach

Kwestia obecności przymiotnika philosophos, czasownika philosophein i rzeczownika philosophia u Pitagorasa i Heraklita pozostaje sporna. Jego obecność u Pitagorasa omawiają szerzej R. Joly (Le thème philosophique des genres de vie dans l'Antiquité classique, 1956), W. Burket (Platon oder Pythagoras? Zum Ursprung des Wortes „Philosophie”, „Hermes”, t. 88, 1960) i C.J. Vogel (Pytgagoras and Early Pythagoreanism, 1966). Hadot i Vogel uznają anegdotę za anachroniczne przypisanie Pitagorasowi poglądów Platona. Istnieje także fragment Heraklita [Diels-Kranz 22 B 35] w którym występuje słowo „filozof” - został on jednak uznany za nieautentyczny przez J.-P. Dumonta (Les Présocratiques, 1988).

Ciekawość jako źródło filozofii. Platońska koncepcja filozofiiEdytuj

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

BibliografiaEdytuj

  • B.A.G Fuller, Historia Filozofii, t. 1 - „filozofia starożytna i średniowieczna”, Warszawa 1963
  • Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, Warszawa 1984
  • Pierre Hadot, Czym jest filozofia starożytna, Warszawa 2000
  • Kazimierz Leśniak, Materialiści greccy w epoce przedsokratejskiej, Myśli i Ludzie, Warszawa 1972
  • Giovanni Reale, Historia filozofii starożytnej, t. 1 - od początków do Sokratesa, Lublin 2000
  • Jean-Pierre Vernant, Źródła myśli greckiej z przedmową do nowego wydania i posłowiem autora, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996

Linki zewnętrzneEdytuj