Arkebuz (także: arkabus, arkabuz, harkabuz, harkebuz) – długa gładkolufowa broń strzelecka wyposażona w zamek kołowy, używana od XVI do XVII wieku[1]. Broń powstała jako lżejsza i poręczniejsza alternatywa dla ciężkich muszkietów. Początkowo nazwa ta odnosiła się do broni wyposażonej w prostą kolbę przypominającą kolbę kuszy[2].

Arkebuz z pierwszej połowy XVII wieku
Niemiecki arkebuz z drugiej połowy XVII wieku

OpisEdytuj

Arkebuzy wywodzą się bezpośrednio od muszkietów i powstały jako broń przeznaczona początkowo dla oddziałów jazdy (arkebuzerii) gdzie używane były jako bandolety. Z czasem weszły również na wyposażenie oddziałów piechoty (arkebuzerów)[a][2].

Arkebuz był bronią gładkolufową rozdzielnego ładowania, wykorzystującą jako ładunek miotający proch czarny[1]. Kaliber lufy wynosił zazwyczaj ok. 10 mm jednak nie było to regułą. W porównaniu z muszkietem był bronią lżejszą i poręczniejszą (nie wymagającą podpierania lufy na forkiecie), jednak cechował się znacznie mniejszą celnością i donośnością. Istotną różnicą było również stosowanie w nich najczęściej nowocześniejszych zamków kołowych w miejsce lontowych (choć zdarzały się również arkebuzy lontowe)[3].

Arkebuzy nigdy nie wyparły jednak z uzbrojenia muszkietów, ze względu na gorsze osiągi oraz mankamenty stosowanych w nich zamków kołowych (wysokie koszty produkcji, skomplikowana budowa i obsługa oraz podatność na uszkodzenia)[1][3][4].

Oprócz wykorzystania jako broń wojskowa, arkebuzy używane były również jako broń myśliwska przez bogatą szlachtę i magnaterię. Wiązało się to z częstym ozdobnym wykańczaniem broni (np. poprzez ornamentowanie), oraz w rzadkich przypadkach montowaniem luf gwintowanych, co znacznie poprawiało osiągi[1][3][5][b].

Od drugiej połowy XVII w. arkebuzy wraz z muszkietami zaczęły być stopniowo wypierane przez nowocześniejsze karabiny skałkowe, co doprowadziło do zaniku ich stosowania w XVIII w.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. W I Rzeczypospolitej pierwsze formacje arkebuzerów pojawiły się za panowania Stefana Batorego i przetrwały do czasów Jana III Sobieskiego[1].
  2. W Muzeum Wojska Polskiego znajduje się egzemplarz gwintowanego arkebuza (nr inw. 24221x) datowanego na połowę XVI wieku; kaliber 16 mm, długość 93 cm, masa 3,18 kg[5].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e arkabuz, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-04-15].
  2. a b Kwaśniewicz 1987 ↓, s. 7.
  3. a b c Kwaśniewicz 1987 ↓, s. 7-8.
  4. Historia broni palnej – pierwsze pistolety, globalreplicas.com.
  5. a b Zdzisław Żygulski jun.: Stara broń w polskich zbiorach, dz. cyt, s. 199.

BibliografiaEdytuj