Bitwa pod Łodzią (1914)

Bitwa pod Łodzią – jedna z trzech największych bitew na froncie wschodnim I wojny światowej w jej początkowej fazie. Operacja zaczepna wojsk niemieckich. Rozegrała się na przełomie listopada i grudnia 1914 r. (według różnych źródeł: 11 listopada lub 16 listopada – 24 listopada; 6 grudnia) pomiędzy armiami niemiecką i rosyjską z wynikiem nierozstrzygniętym ze wskazaniem na Niemców. W zachodniej historiografii, a zwłaszcza niemieckiej, znana pod nazwą „bitwy pod Brzezinami”. Uznawana za źródło niemieckiego „blitzkriegu” (dzięki manewrowi Karla Litzmanna) podczas II wojny światowej, stąd analizowana w okresie międzywojennym, przynajmniej na europejskich akademiach wojskowych.

Bitwa pod Łodzią
I wojna światowa, front wschodni
Ilustracja
Bitwa pod Łodzią
Czas

11 listopada – 6 grudnia 1914

Miejsce

Łódź i okolice

Terytorium

Królestwo Kongresowe

Wynik

nierozstrzygnięta

Strony konfliktu
 Imperium Rosyjskie  Cesarstwo Niemieckie
Dowódcy
Nikołaj Ruzski
d-ca Frontu Północno-Zachodniego
Paul von Rennenkampf
d-ca 1. Armii Rosyjskiej
Siergiej Scheidemann
d-ca 2. Armii Rosyjskiej
Paweł Plehwe
d-ca 5. Armii Rosyjskiej
August von Mackensen
d-ca 9. Armii Niemieckiej
Karl Litzmann
d-ca 3. dywizji gwardyjskiej w składzie „grupy gen. Scheffera”
Straty
110 tys. 90 tys.
Położenie na mapie Guberni Królestwa Polskiego (1904)
Mapa konturowa Guberni Królestwa Polskiego (1904), blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „miejsce bitwy”
51°46′37″N 19°27′17″E/51,776944 19,454722

Plany stronEdytuj

Po zakończeniu bitwy pod Warszawą i Dęblinem we wrześniu–listopadzie 1914, rosyjska Stawka rozpoczęła przygotowania do operacji w głąb Niemiec, planując jej rozpoczęcie na 14 listopada. Dowództwo niemieckie rozszyfrowało plany operacji przekazywane do wojsk radioszyfrogramami i przerzuciło 9 Armię (dowódca gen. August von Mackensen) z rejonu KaliszCzęstochowa na północ w rejon ToruńJarocin w celu uderzenia w styk 2 i 5 Armii rosyjskiej, wyjścia na ich tyły i okrążenia. Grupa Operacyjna Woyrscha, wzmocniona następnie przez 2 Armię Austro-Węgierską wraz z korpusami Landsturmu – „Posen”, „Breslau” – miały utrzymywać front. Północne skrzydło operacji miał ubezpieczać Korpus „Thorn”. Uderzenie planowano przeprowadzić siłami Grupy Uderzeniowej 9 Armii (155 tys. żołnierzy i 960 dział) oraz Grupy Wspomagającej (bez grupy gen. Woyrscha i 2 Armii Austro-węgierskiej) (ok. 124 tys. i 480 dział). 1, 2 i 5 Armie rosyjskie miały ok. 367 tys. żołnierzy i 1260 dział.

Siły stronEdytuj

Wojska niemieckie:

  • 9 armia (XI, XVII i XX KA, I i XXV KRez, I i III KK, 3 Rezerwowa Dywizja Gwardii). 155 tys. żołnierzy, 450 ckm, 960 armat,
  • Korpus „Posen” (Poznań) 78 tys. żołnierzy, 50 ckm, 95 armat,
  • Korpus „Breslau” (Wrocław) 22 tys. żołnierzy, 50 ckm, 170 dział,
  • Korpus „Thorn” (Toruń) – 21 tys. żołnierzy, 50 ckm, 95 dział.

Wojska austro-węgierskie:

  • 2 Armia – 124 tys. żołnierzy, 480 dział.
    • Razem armia niemiecka i austro-węgierska: ok. 400 tys. żołnierzy, 1450 dział.

Wojska rosyjskie:

  • 1 Armia (VI KA, V i VI Korpus Syberyjski, I Korpus Turkiestański, 3 i pół dywizji kawalerii), 123 tys. żołnierzy, 200 ckm, 440 armat. Dowódca gen. Paul von Rennenkampf,
  • 2 Armia (I, II, IV i XXIII KA, II Korpus Syberyjski, 4 dywizje kawalerii), 158,8 tys. żołnierzy, 350 ckm, 450 dział. dowódca – gen. Siergiej Scheidemann.
  • 5 Armia (V i XIX KA, I Korpus Syberyjski, półtora dywizji kawalerii), 85 tys. żołnierzy, 190 ckm, 320 armat. dowódca – gen. Paweł Plehwe,
    • Razem armia rosyjska: 367 tys. żołnierzy, 750 ckm, 1300 dział.

Przebieg walkEdytuj

Chcąc przerwać natarcie Rosjan, wyznaczony 1 listopada na dowódcę Frontu Wschodniego gen. Paul von Hindenburg i jego szef sztabu gen. Erich Ludendorff postanowili wyprzedzić uderzenie Rosjan. Niemcy mieli na kierunku głównego uderzenia znaczną przewagę w siłach i środkach walki.

11 listopada 9 Armia niemiecka przeszła do natarcia, wykonując uderzenie z rejonu Torunia na Kutno, w styk 1. i 2. Armii rosyjskiej. W toku walk w rejonie Włocławka i Kutna nie udało się Niemcom rozbić dwóch skrzydłowych Korpusów rosyjskich, które w bojach odeszły na Włocławek. 13 listopada dowódca 2. Armii rosyjskiej przesunął swoje Korpusy na północ i zorganizował obronę na północ od Łodzi. 15 listopada dowódca Frontu Północno-Zachodniego gen. Ruzski rozpoczął przegrupowanie na północ 2. i 5. Armii. W celu zajęcia Łodzi od północy i południa gen. Mackensen skierował Grupę Uderzeniową gen. Scheffera (3 dywizje piechoty i 2 dywizje kawalerii), która 18–19 listopada wyszła na tył 2. Armii rosyjskiej na wschód od Łodzi. Tu spotkał 5. Armię rosyjską, która podeszła z południa. Frontalne uderzenie wojsk niemieckich na zachód i południowy zachód od Łodzi zostało zatrzymane. Grupa Łowicka 1. Armii rosyjskiej (ok. dwóch korpusów) weszła w styczność z prawym skrzydłem 2. Armii na wschód od Łodzi pod Brzezinami i Grupa Scheffera sama znalazła się w okrążeniu. Wieczorem 22 listopada gen. Scheffer otrzymał rozkaz odwrotu. W związku z niewłaściwymi działaniami gen. Rennenkampfa (na drogach odwrotu była tylko jedna dywizja, która nie otrzymała wsparcia) Grupie udało się z 70% stratami stanów osobowych 24 listopada wyrwać z okrążenia pod Brzezinami i skierować się na północny wschód.

Do 22 listopada Niemcom udało się okrążyć Łódź od zachodu, północy i wschodu. Nie mieli jednak sił, aby zamknąć okrążenie. Po walkach Rosjanie musieli opuścić Łódź – byli zbyt osłabieni, żeby się w niej utrzymać. Po bitwie wycofali się na linię rzeki Rawki koło Skierniewic. W bojach wzięły udział dywizje syberyjskie z Chabarowska, Krasnojarska, Omska i Irkucka (a w nich wielu Polaków); w skład jednej z nich wchodził 24 Pułk Syberyjski, który otrzymywał w ramach uzupełnień mieszkańców Mazowsza i Warszawy, wcielonych do armii carskiej. W niemieckiej armii walczył Korpus Posen, w którego skład wchodziło około 23 tysięcy Polaków. Na polu bitwy zginęli Rosjanie, Niemcy, Austriacy, Polacy, Litwini, Czesi, Ukraińcy, Łotysze i Tatarzy. W czasie walk wszystkie większe budynki w Łodzi były zajęte przez rannych, których liczbę (obu stron) obliczano na 35 000.

Zasadnicza bitwa odbyła się w okolicach dzisiejszej Gadki Starej. Bitwa zakończyła się zajęciem Łodzi przez Niemców. Wojskami niemieckimi pod Gadką Starą dowodził wówczas doskonały strateg, gen. Reinhard von Scheffer-Boyadel, stąd nazwa oddziałów niemieckich „grupa Scheffera” (w składzie 49 i 50 rezerwowa dywizja piechoty oraz 3 dywizja gwardyjska gen. Karla Litzmanna). Dzięki „niesubordynacji” gen. Litzmanna, który wbrew rozkazowi wycofania się wykonał uderzenie na Rosjan, bitwa zakończyła się zwycięstwem Niemców, a Litzmanna okrzyknięto Lwem spod Brzezin, gdyż w historiografii niemieckiej bitwa nazwana została bitwą pod Brzezinami. W Gadce Starej znajduje się cmentarz wojenny, gdzie zachowało się kilkadziesiąt kamiennych nagrobków i płyt upamiętniających poległych w bitwie, a przede wszystkim, na cmentarnym wzgórzu, stoi duży pomnik z kamiennych głazów, z niemieckim napisem Tu spoczywa 2000 dzielnych wojowników.

Historycy uznają bitwę za największą operację manewrową I wojny światowej i pierwszy „blitzkrieg” w dziejach światowej sztuki wojennej i z tej przyczyny analizowany wnikliwie w okresie międzywojennym na wielu akademiach wojennych. Pod Łodzią Rosjanie po raz pierwszy użyli samochodów pancernych. W sumie jednak zarówno niemiecki plan okrążenia 2. i 5. Armii rosyjskiej nie powiódł się, jak i rosyjskie plany zostały zerwane[1]. W połowie grudnia front wschodni w tym miejscu ustabilizował się. Po zakończonej operacji zostali zdjęci ze stanowisk: dowódca 1. Armii gen. Rennenkampf i dowódca 2. Armii gen. Scheidemann.

W nawiązaniu do tej bitwy, a zwłaszcza roli, jaką w niej odegrał gen. Karl Litzmann, podczas II wojny światowej okupowana przez Niemców Łódź otrzymała w kwietniu 1940 r. nazwę Litzmannstadt.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Georgij K. Korolko: Operacja łódzka 1914. Najciekawsza batalia pierwszej wojny światowej. Oświęcim 2014.

BibliografiaEdytuj

  • Karl Litzmann, Lebenserinnerungen. Erster Band, Część I. Berlin, 1927 (egz. w bibliotece Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, dział „Łodziana”, sygn. 352)
  • Theodor Jakobs: Der Löwe von Brzeziny. Hamburg: Hanseatische Verlagsanstalt, 1934. (egz. w b-ce Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi)

Linki zewnętrzneEdytuj