Cmentarzysko na Śródce w Poznaniu

wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe (Poznań, Polska)

Cmentarzysko na Śródce w Poznaniuwczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe zlokalizowane w Poznaniu na terenie Śródki.

Cmentarzysko na Śródce
Ilustracja
Ulica Ostrówek w kierunku Rynku Śródeckiego. Pod okolicznymi kamienicami i ulicami znajdują się relikty cmentarzyska
Państwo  Polska
Miejscowość Poznań
Adres Śródka
Typ cmentarza grzebalny
Wyznanie chrześcijaństwo
Stan cmentarza nie istnieje
Powierzchnia cmentarza około 1 hektara
Data otwarcia koniec X wieku
Data likwidacji początek XIII wieku
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Cmentarzysko na Śródce
Cmentarzysko na Śródce
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarzysko na Śródce
Cmentarzysko na Śródce
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Cmentarzysko na Śródce
Cmentarzysko na Śródce
52°24′40″N 16°57′12″E/52,411111 16,953333

Historia i położenieEdytuj

Cmentarzysko zostało wybudowane w miejscu opuszczonej w końcu X lub na przełomie X i XI wieku, z nieznanych przyczyn, osady na prawym brzegu Warty i służyło jako nekropolia dla mieszkańców grodu na Ostrowie Tumskim. Relikty zabudowań osady zlikwidowano, teren splantowano i pokryto warstwą jednolitego, żółtego piasku o grubości 0,3-0,4 metra (pierwotnie była ona zapewne grubsza). Tak szeroko zakrojone prace świadczą o tym, że cmentarz założono oficjalnie, prawdopodobnie z nadania władcy. Nekropolia z czasem rozrastała się i zajęła obszar od stoków ówczesnego ujścia Cybiny (obecnie ulice Wyszyńskiego i Św. Jacka) po północną pierzeję późniejszego Rynku Śródeckiego i ulicę Filipińską. Teren ten obejmowałby w przybliżeniu około jednego hektara, a jego wymiary to 120-130 metrów na linii północ-południe i 70-80 metrów na linii wschód-zachód[1].

Charakter i wyposażenie grobówEdytuj

Do 2014, kiedy to przeprowadzono szeroko zakrojone prace wykopaliskowe, odkryto łącznie 431 pochówków na powierzchni 695 m², ale liczba ta nie jest ostateczna. Groby znajdowały się na głębokości 1,25-2,9 metra, a pochówki starsze były często zastępowane nowszymi i ulegały destrukcji (najczęściej spotkano od 3 do 5 warstw pochówków w jednym grobie). Takie nagromadzenie szczątków charakterystyczne jest dla nekropolii ograniczonych ogrodzeniem, towarzyszących obiektom sakralnym. Groby były prawdopodobnie oznaczane na powierzchni, np. za pomocą palików lub kopczyków[1].

Zmarłych chowano najczęściej w pozycji wyprostowanej, z głową skierowaną na zachód. Zdarzały się anomalie od takiego ułożenia – niektóre z nich miały zapewne charakter antywampiryczny. Najciekawszy pod tym względem był grób nr 166, w którym zmarłemu wyłamano kości lewego barku i przesunięto je na prawą stronę klatki piersiowej. Wyłamano mu też żuchwę i umieszczono ją pod prawym ramieniem, co miało prawdopodobnie uniemożliwić mu kąsanie po śmierci. W grobie nr 192 znaleziono ślady poprawnej trepanacji czaszki ze śladami zagojenia, świadczące o dużych umiejętnościch grodowych lekarzy[1].

Cmentarzysko śródeckie wyróżnia się zastosowaniem bardzo różnorodnych drewnianych (głównie sosnowych) konstrukcji grobowych, których resztki dochowały się w 60% jam grobowych. Były to zarówno proste deski, czworokątne szalunki, jak i pełne skrzynie. Odkryto nawet pozostałości wydrążonej z jednego pnia kłody. Obstawy zamożniejszych grobów wykonywano także z otoczaków[1].

Przy grobach znaleziono też resztki świadczące o paleniu rytualnych ognisk w obrębie jam grobowych lub przy nich, co zakorzenione było jeszcze w tradycji przedchrześcijańskiej[1].

Zmarłym towarzyszyły różnego rodzaju przedmioty, przy czym w części wschodniej cmentarzyska wyposażenia było nieco więcej. Były to m.in.: noże, osełki, haczyki, krzesiwa, przęśliki, kabłączki, paciorki, pierścionki, kaptorgi, gliniane naczynia, monety (zwłaszcza denary krzyżowe), a także szczątki zwierzęce, np. świńskie żuchwy. Z ciekawszych monet odkopanych na cmentarzysku wymienić należy follisa miedzianego Nicefora II Fokasa, połówkę dirhema arabskiego, czy niecałe 40 sztuk zbitych w rulon brakteatów wielkopolskich z przełomu XII i XIII wieku[1].

Do najciekawszych należą groby nr 7 i 10, należące do kobiet w wieku odpowiednio 14-15 i 20-25 lat, bogato wyposażone w ozdoby, kabłączki skroniowe, a pierwsza z nich w pozostałości lnianej szaty grobowej. Przy drugiej znaleziono kościany przedmiot z otworem do wieszania w rękojeści i z dwoma wystającymi żelaznymi kolcami. Jeśli przyjąć, że był to widelec, to byłby to najstarszy tego typu przedmiot znaleziony na ziemiach polskich[1]. Podczas wykopalisk w 2017 odkopano grób z ciałem przeciętym na pół i odciętą głową (być może osoby poćwiartowanej) oraz pochówki nowożytne z przełomu XVII i XVIII wieku, łączone z epidemią dżumy w Poznaniu[2].

FunkcjonowanieEdytuj

Cmentarz funkcjonował przez około 200-250 lat, począwszy od końca X wieku (lub trochę później) do najpóźniej początku XIII wieku (w XII wieku pochówki przeniesiono na Zagórze w związku z ufundowaniem tam kościoła św. Mikołaja[3]). Służył na pewno mieszkańcom grodu na Ostrowie Tumskim, ale prawdopodobnie chowano tu też ludzi ze Śródki i Ostrówka. Z czasem zabudowa tych dwóch miast pochłonęła teren nekropolii. Na szczątki ludzkie natrafiano przy okazji budów lub remontów kamienic. W 1871, podczas budowy kamienicy na Rynku Śródeckim 1, odkryto sklepione pomieszczenie, w którym znajdowała się cała sterta ludzkich szkieletów[1].

ZnaczenieEdytuj

Paweł Pawlak, archeolog prowadzący wykopaliska, twierdzi że badany [...] obiekt był jednym z pierwszych cmentarzy chrześcijańskich w państwie wczesnopiastowskim. Powstał w niedalekim czasie od przyjęcia chrztu. Uważamy, że akt ten mógł wyrażać wolę nowoochrzczonego władcy i kształtującej się organizacji kościelnej[3].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h Ewa Pawlak, Paweł Pawlak, Świetność poznańskiej Śródki i Ostrówka z ziemi wydobyta, w: Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski, tom IV/2015, s. 211-216, ​ISBN 978-83-931388-9-0​.
  2. md, Odkrywanie Śródki, w: My. Czasopismo mieszkańców, nr 8(200)/2017, Pro Publico, Poznań, s.6, ISSN 1641-6813
  3. a b Nauka w Polsce, Wczesnośredniowieczne groby odkryto na poznańskiej Śródce.

Linki zewnętrzneEdytuj