Cukrowniazakład przemysłowy produkujący cukier (sacharozę) z buraków cukrowych lub trzciny cukrowej[1].

Cukrownia Kruszwica

Historia edytuj

Metodę pozyskiwania cukru z korzenia buraka cukrowego opracował niemiecki naukowiec Andreas Sigismund Marggraf w 1748 r. Ten sposób wytwarzania cukru okazał się dużo tańszy od importu cukru trzcinowego.

Pierwsza fabryka cukru z buraków cukrowych powstała w 1802 w Konarach koło Wołowa na Dolnym Śląsku (wówczas znajdujących się na terytorium Prus). Projektantem tej cukrowni był Franz Karl Achard.

Rozszerzenie się produkcji cukru z buraków cukrowych na skalę przemysłową datuje się na drugą połowę XIX w.

Cukrownie w Polsce edytuj

 
Cukrownia „Częstocice”

Pierwsza cukrownia w Galicji powstała w 1823 roku w Pużnikach w pow. brzeżańskim założona przez Teodora Mrozowickiego, nazywanego „ojcem cukrownictwa galicyjskiego”, była ona jednocześnie pierwszą cukrownią w Cesarstwie Austrii[2].

Pierwsza cukrownia w Królestwie Polskim, czyli na terenie ówczesnego zaboru rosyjskiego, powstała w 1827 w Częstocicach. Założona została przez Henryka Łubieńskiego, uznanego za jednego z polskich pionierów w przemyśle cukrowym.

Lata 1990–2004 edytuj

 
Liczba cukrowni w Polsce
 
Produkcja cukru w Polsce
 
Przekształcenia własnościowe po roku 1990

W czasie transformacji zniesiono ingerencję państwa w produkcję, obrót cukrem i współpracę pomiędzy plantatorami i cukrowniami. Zlikwidowano monopol państwa na pośrednictwo w obrocie zagranicznym oraz dotacje i ulgi podatkowe dla nierentownych zakładów. Początkowym efektem tych działań był ujemny wskaźnik rentowności netto branży oraz utrata zdolności kredytowej przez co najmniej połowę cukrowni. Z powodu rozdrobnienia i rozproszenia sektora plon cukru oraz produkcja w przeliczeniu na zakład były bardzo niskie, co ograniczało możliwości osiągania efektu skali, a konkurencja wymuszała sprzedaż cukru poniżej kosztów produkcji[3][4].

W 1989 roku dwie cukrownie (Unisław, Ostrowite) zostały przejęte przez SugarPol, którego większościowym udziałowcem był British Sugar[5]. W 1992 roku pięć największych cukrowni (Chełmża, Glinojeck, Krasnystaw, Lublin i Ropczyce) przekształcono w jednoosobowe spółki Skarbu Państwa. Rok później prywatyzacji zaniechano[6].

W 1994 roku uchwalono „ustawę cukrową”, której celem było ustabilizowanie rynku, poprawa sytuacji zakładów produkcyjnych oraz przyspieszenie procesu prywatyzacji. Wprowadzono regulowane administracyjnie kwoty cukrowe, ceny urzędowe na buraki cukrowe i cukier oraz dopłaty do eksportu. Z większości niesprywatyzowanych wcześniej cukrowni utworzono cztery holdingi cukrowe:

  • Lubelsko-Małopolska Spółka Cukrowa S.A.
  • Mazowiecko-Kujawska Spółka Cukrowa S.A.
  • Poznańsko-Pomorska Spółka Cukrowa S.A.
  • Śląska Spółka Cukrowa S.A[3].

Ze względu na trudną sytuację, w niektórych cukrowniach działania restrukturyzacyjne podjęto zanim weszły one do holdingów, a akcje zostały objęte przez inwestorów strategicznych[7][8]. Początkowo prywatyzacja holdingów miała nastąpić przez udostępnienie akcji należących do Skarbu Państwa osobom trzecim lub przez emisję nowych akcji. W 1999 roku zezwolono na sprzedaż pojedynczych zakładów lub grup cukrowni[9]. Również w 1999 roku Sejm zdecydował o wstrzymaniu dotychczasowych działań restrukturyzacyjnych i prywatyzacji oraz wezwał rząd do utworzenia nowego podmiotu, Krajowej Spółki Cukrowej. Przedsiębiorstwo to powstało w sierpniu 2002 roku i kontrolowało 27 cukrowni oraz około 40% polskiego rynku produkcji cukru. Do KSC nie weszło 16 cukrowni Śląskiej Spółki Cukrowej, sprzedanych w 2000 roku francuskiemu koncernowi Saint Louis Sucre (w 2001 przejętemu przez Südzucker[10]) oraz pozostałe sprywatyzowane cukrownie, znajdujące się wówczas w rękach czterech koncernów: British Sugar Overseas, Pfeifer & Langen, Südzucker oraz Nordzucker[8][11].

Z 78 cukrowni działających w roku 1990, do roku 2000 zamknięto dwie (Chełmica, Klecina)[4]. Procesy restrukturyzacyjne przyspieszyły począwszy od kampanii 2001/2002 wraz ze zwiększeniem udziału inwestorów zagranicznych: rozpoczął się proces zamykania nierentownych zakładów, koncentracji produkcji w najbardziej efektywnych zakładach produkcyjnych oraz zmniejszanie areału uprawy buraków cukrowych oraz liczby plantatorów przy równoczesnym wzroście plonu buraka cukrowego. Do 2006 roku liczba zakładów zmniejszyła się do 40[3].

Po roku 2004 edytuj

Od 2004 roku branża zaczęła podlegać prawodawstwu unijnemu, w którym obowiązywały wówczas kwoty produkcyjne, ceny interwencyjne cukru, gwarantowana cena minimalna buraków cukrowych, dopłaty do eksportu, system ceł importowych oraz kontyngentów, których celem było ograniczenie importu[3]. W 2005 wdrożono reformę regulacji rynku cukru, której celem było ograniczenie produkcji cukru w celu wyeliminowania nadwyżek, ustabilizowanie rynku, zwiększenie konkurencyjności sektora oraz dostosowanie się do niekorzystnej dla UE decyzji WTO oraz sytuacji po zapowiedzianym zniesieniu ceł importowych na cukier dla państw najbiedniejszych w ramach inicjatywy „Everything but Arms”[12]. W czasie trwania reformy pięć krajów unijnych całkowicie zrezygnowało z produkcji cukru, zamknięto 73 cukrownie (ze 179) z tego 22 (z 40) w Polsce[13]. Wśród nich osiem zamknięto za rekompensatą na podstawie przepisów reformy[14], a w przypadku kilkunastu zrzeczono się kwoty cukru bez demontażu urządzeń produkcyjnych[12]. Reforma okazała się niekorzystna dla przemysłu cukrowniczego w Polsce, ponieważ krajowa kwota produkcyjna została obniżona poniżej poziomu spożycia. Efektem była mniejsza podaż cukru oraz dalsza koncentracja produkcji w dużych i zmodernizowanych cukrowniach[3].

W 2013 roku, po prawie dwóch latach negocjacji, Parlament Europejski, Komisja Europejska oraz Rada Unii Europejskiej porozumiały się co do terminu ostatecznego zniesienia kwot cukrowych[15]. 30 września 2017 roku kwoty produkcji cukru zniesiono. System funkcjonował przez prawie 50 lat i był to ostatni system kwot rolnych funkcjonujący w UE[16]. Zniesiona została także cena minimalna na buraki oraz cena referencyjna cukru. Utrzymano dopłaty bezpośrednie do upraw buraków cukrowych. Na skutek likwidacji kwot Unia Europejska z importera stała się eksporterem cukru. W Polsce produkcja cukru oraz eksport wzrosły do rekordowych poziomów, równocześnie cena spadła jednak do poziomu najniższego od dekady[17].

Przypisy edytuj

  1. cukrownia, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-12-22].
  2. Stanisław Nikiel, Mrozowicki Teodor, [w:] Słownik biograficzny techników polskich, red. Wiktor Skoczyński, t. VIII, s. 68, 1997.
  3. a b c d e Marcin Mucha, Reformy rynku cukru w okresie ćwierćwiecza polskiej transformacji.
  4. a b Marcin Niemczak, Przemiany struktur polskiego przemysłu cukrowniczego jako efekt procesu restrukturyzacji.
  5. Wiosenny cukier z Glinojecka.
  6. Wyniki techniczno produkcyjne polskich cukrowni w latach 1990 i 2004..
  7. Dotyczyło to cukrowni Opalenica, Ropczyce (wraz z cukrownią Włostów), Glinojeck (wraz z cukrowniami Ciechanów i Michałów), Pelplin oraz Strzyżów.
  8. a b Informacja prasowa dotycząca powołania Krajowej Spółki Cukrowej S.A. – PDF, docplayer.pl [dostęp 2019-06-11].
  9. Marcin Mucha, Zmiany strukturalno-organizacyjne w przemyśle cukrowniczym w ostatnich 15 latach.
  10. POLSKI ZUCKER, wyborcza.pl [dostęp 2019-06-11] (pol.).
  11. Burak polski, czyli o przyszłości polskiego cukrownictwa, wyborcza.pl [dostęp 2019-06-11].
  12. a b Arkadiusz Artyszak, Katarzyna Kucińska, Zmiany w produkcji cukru i buraka cukrowego w Polsce i w Unii Europejskiej spowodowane reformą rynku cukru.
  13. Reforming the European Union’s sugar policy. Summary of impact assessment work.
  14. Były to: Brześć Kujawski (KSC), Leśmierz (KSC), Lublin (KSC), Dobre (British Sugar), Ostrowite (British Sugar), Chybie (Südzucker), Łubna (Südzucker) oraz Gosławice (Pfeifer & Langen).
  15. Background Information – CIUS, cius.org [dostęp 2019-06-11].
  16. UE znosi system limitu produkcji cukru; KE ma reagować w razie kryzysu, www.rp.pl [dostęp 2019-06-11] (pol.).
  17. Polski cukier jest skazany na eksport, www.rp.pl [dostęp 2019-06-11] (pol.).