Czesław Martyniak
Czesław Martyniak (ur. 24 maja 1906 w Lublinie, zm. 23 grudnia 1939 tamże) – polski filozof i prawnik, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, działacz akademicki, sportowiec, rozstrzelany w czasie Sonderaktion Lublin.
![]() portret pędzla Zbigniewa Kotyłły | |
Państwo działania | |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | |
Data i miejsce śmierci | |
doktor habilitowany nauk prawnych | |
Alma Mater | |
Doktorat | |
Habilitacja | |
wykładowca akademicki | |
Uczelnia |
Życiorys
edytujSyn Stanisława Martyniaka i Leokadii z Wasilewskich. Jego ojciec był członkiem „Zrzeszenia Restauratorów Ziemi Lubelskiej” – podobnie jak jego stryj Tomasz, brat bliźniak Stanisława, ojciec Zygmunta, który wsparł w 1920 „Polski Czerwony Krzyż”[1], a w 1924 otworzył kawiarnię na Sławinku, o czym zawiadamiał na pierwszej stronie „Głosu Lubelskiego”[2]. Czesław był harcerzem[3][4] oraz należał do reprezentacji sportowej młodzieży szkolnej Lublina (skok w dal), która m.in. 23 września 1923 brała udział w zawodach piłki nożnej i lekkoatletycznych pomiędzy reprezentacjami Lublina i Lwowa[5]. Maturę zdał w 1924[6] w Gimnazjum realnym im. Jana Zamoyskiego w Lublinie[7]. W tym samym roku zapisał się na Wydział Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych na Uniwersytecie Lubelskim. W okresie studenckim brał czynny udział w życiu akademickim, angażując się w ruch katolicko-społeczny, reprezentowany wówczas m.in. przez Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”[8], którego ojcem duchowym w Lublinie był ks. prof. Antoni Szymański[8] - rektor KUL, gdzie w roku akademickim 1925/26 ( m.in. z późniejszym Prymasem Polski Stefanem Wyszyńskim - kierownikiem sekcji narodowej oraz Heleną Janczewską - kierowniczką sekcji zagadnień kobiecych, późniejszą żoną jego brata stryjecznego, działacza akademickiego Zygmunta Martyniaka) był kierownikiem sekcji filozoficzno-religijnej[9]. Studia prawnicze ukończył w 1928 na Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno–Społecznych KUL, tytuł magistra prawa uzyskał natomiast na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (w tym czasie KUL nie miał jeszcze pełnych uprawnień do nadawania tytułów i stopni naukowych). Będąc studentem prawa interesował się filozofią i za zgodą Senatu Uczelni studiował jednocześnie oba kierunki. Zaliczył 3 lata studiów filozoficznych, które - dzięki stypendium - kontynuował w Institut Catholique, gdzie w 1929 uzyskał tytuł licencić en pholosophia, a w 1931 na podstawie rozprawy „Le Fondement objectif du droit d'apres Saint Thomas d'Aquin” i złożonych summa cum laude egzaminów - stopień doktora z filozofii[10]. Był uczniem Jacquesa Maritaina[11]. W czasie pobytu we Francji opublikował w ,,Revue de Philosophie” (1930) rozprawę „La Definition Thomiste de la roi." Odbył także studia uzupełniające (specjalistyczne) na Uniwersytecie Sorbona w Paryżu[3]. Po powrocie do kraju uzupełnił egzaminy w zakresie nauk ekonomicznych i uzyskał tytuł magistra ekonomii na KUL. Jesienią 1930 r. został powołany na stanowisko starszego asystenta przy Katedrze Teorii i Filozofii Prawa na Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych KUL, a ówczesny rektor ks. prof. Antoni Szymański, kierownik Katedry Socjologii, powierzył mu jednocześnie prowadzenie wykładów z socjologii. W 1933 obronił doktorat z prawa na Uniwersytecie Jana Kazimierza[12] i objął stanowisko zastępcy profesora na Wydziale Prawa i Nauk Społeczno-Ekonomicznych oraz na Wydziale Nauk Humanistycznych KUL. W dniach 24-27 września 1936 brał udział w III Polskim Zjeździe Filozoficznym[13] w Krakowie, w którym uczestniczyli m.in. prof. Witold Rubczyński, prof. Władysław Tatarkiewicz, czy prof. Ignacy Czuma. Jako jeden z absolwentów w październiku 1936 podpisał odezwę Alma Mater Lublinensis, do byłych słuchaczy Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie, o zapisywanie się na członków Towarzystwa Przyjaciół KUL oraz udział w organizowaniu zbiórki, którą Uniwersytet corocznie urządzał na terenie całej Polski[14].
Czesław Martyniak krytykował czystą teorię prawa Hansa Kelsena oraz koncepcję normy podstawowej (Grundnorm). Wychodził z założeń personalizmu i neotomizmu. Stał na gruncie nauki katolickiej, wierzył w istnienie Boga, a osoba ludzka jako istota rozumna i wolna miała mieć, jego zdaniem, dwa cele istnienia: ziemski, czyli osiągnięcie doskonałości doczesnej i wieczny – połączenie się z Bogiem. Prawo w takim razie miało afirmować człowieka jako istotę rozumną i wolną. Prawo wieczne (lex aeterna) objawionego Boga miało być zaś źródłem prawa naturalnego i prawa pozytywnego[15]. Problematyce tej poświęcił wiele artykułów i rozpraw. Krytycznej analizie poddał pozytywizm prawniczy w obszernej pracy ,,Moc obowiązująca prawa a teoria Kelsena" (1938)[16]. Na podstawie tej pracy w 1939 na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyło się jego kolokwium habilitacyjne[17], w efekcie którego Rada Wydziału Prawa UJ nadała mu stopień docenta[18], będący wówczas odpowiednikiem obecnego stopnia doktora habilitowanego. W 1939 w Księdze pamiątkowej ku czci bpa Leona Fulmana ukazała się jego rozprawa „Problem filozofii prawa”. Była to zapowiedź większej pracy, która miała być poświęcona prawu naturalnemu, a ukazała się dopiero w 1949 w opracowaniu jego ucznia J. Kalinowskiego.
W jego życiu bardzo ważna była aktywność sportowa. Uprawiał wiele dyscyplin - piłkę nożną, łyżwiarstwo, tenis, narciarstwo i sporty wodne[19]. Był pierwszym prezesem Akademickiego Związku Sportowego KUL, a także wielokrotnie reprezentował barwy AZS w rozgrywkach międzyuczelnianych. Powołany został przez władze Uczelni na kuratora AZS, a funkcję tę sprawował do wybuchu wojny[3]. W latach 30. XX w. zaliczany był do najlepszych tenisistów okręgu lubelskiego. Największe sukcesy odnosił w grze deblowej, grając ze swym bratem stryjecznym Zygmuntem Martyniakiem. Obecnie na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim organizowane są rozgrywki tenisowe imienia prof. Czesława Martyniaka - MARTYNIAK CUP[20]. W 1934 był w gronie fundatorów pucharu im. dr Jana Arnsztajna[21], zawodnika i propagatora gry w tenisa ziemnego.
We wrześniu 1939 na polecenie władz miasta, podobnie jak inni mężczyźni zdolni do noszenia broni, opuścił Lublin (zostawiając w nim rodzinę). Wrócił 17 września do miasta zajętego już przez Niemców. W związku ze zbliżającym się terminem rozpoczęcia roku akademickiego ks. rektor Antoni Szymański (aresztowany 9 listopada 1939) zwołał naradę profesorów w sprawie wznowienia działalności KUL. Część profesorów zdecydowała się zostać i podjąć wykłady. Czesław Martyniak wierny idei Uniwersytetu „Deo et Patriae”, był wśród nich. 10 listopada 1939 miał ostatni wykład a 11 listopada nastąpiło aresztowanie wszystkich pozostałych na Uczelni profesorów (m.in. prorektora KUL Ignacego Czumę), jako tzw. zakładników w związku ze świętem Niepodległości. Został rozstrzelany 23 grudnia 1939 na starym cmentarzu żydowskim przy ulicy Siennej w Lublinie[3], wraz z dziewięcioma innymi przedstawicielami lubelskiej inteligencji i dwoma młodocianymi przestępcami kryminalnymi (dla zachowania pozorów) w ramach akcji Sonderaktion Lublin[22], wymierzonej w elitę społeczną i intelektualną Lublina.
Bibliografia jego publikacji obejmuje ok. 24 pozycje (w tym 4 monografie)[3] oraz kilkanaście recenzji na łamach „Prądu” i „Ruchu Prawniczego, Ekonomicznego i Socjologicznego”. Drukiem (również pośmiertnie) ukazały się m.in.:
- Moc obowiązująca prawa a teoria Kelsena, TN KUL, Lublin 1938[23].
- Obiektywna podstawa prawa według św. Tomasza z Akwinu, TN KUL, Lublin 1949.
- Problem filozofii prawa: filozofia prawa, jej przedmiot, metoda i podział, TN KUL, Lublin 1949.
W XXI w. wydano zbiór jego prac pod redakcją Rafała Charzyńskiego i Moniki Wójcik, a Bogdan Szlachta w 2001 opracował zbiór „Obiektywna podstawa prawa. Wybór pism Czesława Martyniaka, Antoniego Szymańskiego i Ignacego Czumy".
Życie prywatne
edytuj26 grudnia 1934 - Czesław Szymon Martyniak, m.in. w obecności świadka Zygmunta Martyniaka, poślubił Alinę Ludmiłę z Borkowskich - asystentkę na Uniwersytecie Lubelskim[24]. Uroczystość ta odbyła się w Kaplicy uniwersyteckiej w Lublinie, a związek małżeński pobłogosławił - na mocy otrzymanej delegacji - Rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego ksiądz dr Antoni Szymański[24]. Owocem ich związku były dwie córki: Biruta i Bożena.
Koledzy ze studiów wspominali go, że „był szczupłym brunetem średniego wzrostu, miał duże oczy i wyraziste rysy twarzy. Bardzo dobrze zapowiadał się jako uczony. Miał przyjemny głos i atrakcyjnie wykładał”[25].
Przypisy
edytuj- ↑ Stanisław (1887-1943) Red Sasorski i inni, Głos Lubelski : pismo codzienne : [organ prasowy endecji lubelskiej Narodowej Demokracji], 1920, R. 7, nr 86, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 27 marca 1920, s. 3 [dostęp 2024-08-03] (pol.).
- ↑ Roman (1886-1963) Red Ślaski i inni, Głos Lubelski : pismo codzienne : [organ prasowy endecji lubelskiej Narodowej Demokracji], 1924, R. 11, nr 159, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 12 czerwca 1924, s. 1 [dostęp 2024-08-03] (pol.).
- ↑ a b c d e Biogramy - Akademicki Związek Sportowy [online], muzeum.azs.pl, s. 24-25 [dostęp 2024-06-07] (pol.).
- ↑ Jerzy Jabrzemski , Szare Szeregi : harcerze, 1939-1945, Warszawa : Państwowe Wydawn. Nauk., 1988, s. 122, ISBN 978-83-01-06821-9 [dostęp 2024-08-04] (pol.).
- ↑ Tadeusz (fl 1922-1925) Wyd Skoraczewski i inni, Głos Lubelski : pismo codzienne : [organ prasowy endecji lubelskiej Narodowej Demokracji], 1923, R. 10, nr 256, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 20 września 1923, s. 7 [dostęp 2024-08-03] (pol.).
- ↑ Uczniowie Szkoły Zamoyskiego w walkach o niepodległość i granice państwa, „Muzeum Lubelskie w Lublinie”, 22, 2020, s. 133, ISSN 0585-5276 [dostęp 2024-05-31] (pol.).
- ↑ Tadeusz (fl 1922-1925) Wyd Skoraczewski i inni, Głos Lubelski : pismo codzienne : [organ prasowy endecji lubelskiej Narodowej Demokracji], 1924, R. 11, nr 149, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 1 czerwca 1924, s. 6 [dostęp 2024-08-03] (pol.).
- ↑ a b Miesięcznik Znak , Miesięcznik znak - wydania z lat 1950 - 1959, 1959, s. 433 [dostęp 2024-06-01] (pol.).
- ↑ Chaciński Antoni Red , Prąd. Miesięcznik Poświęcony Zagadnieniom Religijnym, Narodowym i Społecznym. 1926 R.14 nr1, „PAN Biblioteka Kórnicka”, 1926 [dostęp 2024-05-19] .
- ↑ Krzysztof Motyka, Martyniak Czesław, [w:] Andrzej Maryniarczyk (red.), Powszechna encyklopedia filozofii, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2002, ISBN 83-914431-8-3 [zarchiwizowane z adresu 2018-08-10].
- ↑ numer10-2021 [online], Rocznik Tomistyczny, s. 15 [dostęp 2024-06-05] (pol.).
- ↑ T. Radzik , A.A. Witusik , J. Ziółek (red.), Słownik biograficzny miasta Lublina, tom II, 1996, s. 178-179 [dostęp 2024-05-20] (pol.).
- ↑ Konstanty (1907-1983) Red Turowski , Głos Narodu. 1936, nr 266, Wydawnictwo „Głosu Narodu”, 28 września 1936, s. 2 [dostęp 2024-08-04] (pol.).
- ↑ Tadeusz (fl 1922-1925) Wyd Skoraczewski i inni, Głos Lubelski : pismo codzienne : [organ prasowy endecji lubelskiej Narodowej Demokracji], 1936, R. 23, nr 281, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 14 października 1936, s. 5 [dostęp 2024-08-03] (pol.).
- ↑ Jan Głuchowski , Tadeusz Guz , Maria Regina Pałubska (red.), Synteza prawa polskiego 1918-1939, Warszawa: Wydawnictwo C. H. Beck, 2013, s. 6,9, ISBN 978-83-255-2892-8 [dostęp 2024-05-31] .
- ↑ KUL - Czesław Martyniak [online], web.archive.org, 28 sierpnia 2020 [dostęp 2024-05-31] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-28] .
- ↑ Martyniak Czesław, filozof prawa, socjolog, ur [online], ptta.pl [dostęp 2024-06-01] .
- ↑ Filip Ludwin , Bartosz Zalewski , Słowo wstępne, „The Legal Culture”, 2 (1), 2019, s. 7–8, ISSN 2719-8286 [dostęp 2024-06-04] (pol.).
- ↑ Straty osobowe AZS Lublin w latach II Wojny Światowej [online], umcs.lublin.pl [dostęp 2024-06-01] (pol.).
- ↑ Turniej imienia Profesora Czesława Martyniaka [online], www.kul.pl [dostęp 2024-05-19] (pol.).
- ↑ Wacław (1900-1972) Red Gralewski , Franciszek (1894-[1944]) Wyd Głowiński , Konstanty Bolesta-(1887-1966) Red Modliński , Express Lubelski i Wołyński, 1934, nr 356, „Dział Przechowywania Zbiorów WBP”, 24 grudnia 1934, s. 10 [dostęp 2024-06-12] .
- ↑ Aresztowania profesorów KUL-u (9–11 XI 1939) w ramach Sonderaktion Lublin [online], www.kul.pl [dostęp 2024-06-02] (pol.).
- ↑ Antoni Szymański , Sprawozdanie ze Zbiórki na Rzecz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 1937 R., X. A. Szymański., s. 35 [dostęp 2024-08-04] (pol.).
- ↑ a b Akt ślubu z 26 grudnia 1934 - Czesław Szymon Martyniak i Alina Ludmiła z Borkowskich [online], www.familysearch.org [dostęp 2024-07-29] (pol.).
- ↑ Grażyna Karolewicz (red.), Katolicki Uniwersytet Lubelski w latach 1925–1939 we wspomnieniach swoich pracowników i studentów, Lublin: Redakcja Wydaw. KUL, 1989, s. 120, ISBN 83-228-0031-2 [dostęp 2024-05-31] (pol.).
Bibliografia
edytuj- Łuszczyńska M., Filozofia prawa Czesława Martyniaka, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008.
Linki zewnętrzne
edytuj- Dzieła Czesława Martyniaka w bibliotece Polona