Epoka żelaza

okres dziejów ludzkości w prehistorii

Epoka żelaza – okres dziejów ludzkości następujący po epoce brązu, w której żelazo stało się głównym surowcem w wytwarzaniu narzędzi. Ramy czasowe epoki żelaza są różne i uzależnione od stref geograficznych, zróżnicowania kulturowego i rozwoju społeczno-gospodarczego. W znaczeniu historycznym trwa do dziś (w sensie archeologicznym skończyła się w XIII w.)[1].

Żelazo jest materiałem znacznie bardziej dostępnym niż brąz. Najpopularniejszym surowcem do wytwarzania żelaza w starożytności były tzw. rudy darniowe oraz błotne, w których zawartość żelaza wahała się od 30% do 50%. Występowały one przy powierzchni, więc były bardzo łatwe w eksploatacji. Rzadko sięgano do głębszych pokładów rud żelaza, gdyż wiązało się to z czasochłonnymi metodami górniczymi. Żelazo otrzymywano poprzez termiczną redukcję tlenków zawartych w rudzie i oddzielenie czystego surowca od zanieczyszczeń, w tym celu po wydobyciu rudy segregowano oraz oczyszczano konkrecje następnie poddając je procesowi prażenia z węglem drzewnym. W najwcześniejszym okresie wytopu dokonywano w ogniskach otwartych, a dopiero z biegiem czasu stosowano do wytopu dymarki. Żelazo umieszczano w piecu warstwowo na przemian z węglem drzewnym. Następnie podgrzewano piec do temperatury 1300 stopni, ponieważ wtedy dochodziło do redukcji tlenków i utworzenia się metalu. W wyniku tego procesu otrzymywano metal w postaci łupki, zanieczyszczonej węglem drzewnym. Następnie w celu pozbycia się zanieczyszczeń przekuwano i podgrzewano łupki. Żelazo poddawano dalszej obróbce.

Bardzo ważne w późniejszym procesie obróbki żelaza było nawęglanie oraz hartowanie.

Najstarsze wyroby z kutego żelaza (głównie pochodzenia meteorytowego), pochodzą z XV i XIV wieku p.n.e. z terenów gdzie ludność zamieszkiwała państwo Hetytów (Azja Mniejsza), gdzie po roku 1180 p.n.e. żelazo przez Palestynę dotarło do Egiptu, i dalej do Mezopotamii i Iranu. Następnie na Kaukaz, w XII w p.n.e. do Grecji oraz w XI–X w. p.n.e. do Italii. Do dalszych części Europy żelazo dotarło przez Półwysep Bałkański oraz Kaukaz.

Kultury epoki żelazaEdytuj

 
Orientacyjny zasięg kultur: łużyckiej, miłogradzkiej i czarnoleskiej

Do najważniejszych europejskich kultur epoki żelaza należą:

Chronologia epoki żelazaEdytuj

Na terenach dzisiejszej Polski, wyróżnia się podział epoki żelaza na następujące okresy[2]:

1. Okres halsztacki – zwany wczesną epoką żelaza dzieli się na podokres

  • C (700–600 p.n.e.)
  • D (600–550/400  p.n.e.)

2. Okres lateński – zwany też przedrzymskim dzieli się na podokresy:

  • A (480–420) – wczesny okres lateński
  • B  (420 – 250/260 p.n.e.) – wczesny okres lateński,  z fazami:
    • B1 (420 – 330 p.n.e.)  
    • B2 (330 – 260/250 p.n.e.)
  • C (260/250 – 120 p.n.e.) – środkowy okres lateński,  z fazami
    • C1 (260/250 – 220 p.n.e.)
    • C2 (220 – 120 p.n.e.)
  • D (120 p.n.e. – 0) – późny okres lateński, z fazami:
    • D1 (120 – 60 p.n.e.)
    • D2 (60 p.n.e. – 0)

3. Okres wpływów rzymskich – zwany też rzymskim dzieli się na podokresy:

  • A (200/180 p.n.e. – 20 n.e.) – młodszy okres wpływów rzymskich, który pokrywa się w połowie z środkowym (C)  i późnym okresem lateńskim (D). Dzieli się na fazy:  
    • A1 (200/180 – 100 p.n.e.)
    • A2 (100 – 20 p.n.e.)
    • A3 (20 p.n.e. – 20 n.e.)
  • B (20 – 150 n.e.) – wczesny okres wpływów rzymskich, z fazami:
    • B1 (20 – 75 n.e.) – dzieli się na stadia A, B, C
    • B2 (75 – 150 n.e.) – dzieli się na stadia A i B
      • B2a (75 – 100 n.e.)
      • B2b (100 – 150 n.e.)
  • C (150 – 375 n.e.) – późny okres wpływów rzymskich, z fazami:
    • C1 (150 – 250 n.e.) – dzieli się na stadia A i B
    • C2 (250 – 325 n.e.)
    • C3 (325 – 375 n.e.)

4. Okres wędrówek ludów – okres uznawany za kontynuację okresu rzymskiego dlatego wyróżniamy podokres:

  • D (375 – 450/475 n.e.) – wczesny okres wędrówek ludów, z fazami: D1, D2, D3  
  • E (450/475 – 650 n.e.) – późny okres wędrówek ludów, z fazami:
    • E1 (450/475 – 525 n.e.)
    • E2 (525 – 600 n.e.) – dzieli się na stadia A i B
    • E3 (600 – 650 n.e.)
  • F (650 – 800 n.e.) – wczesna faza wczesnego średniowiecza

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Epoka żelaza – encyklopedia Onetu (pol.). portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2014-01-06].
  2. P. Kaczanowski, J.K. Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Kraków 1998, ISBN 83-85719-34-2.