Otwórz menu główne

Ewakuacja Tallinnaradziecka operacja wojskowa w sierpniu 1941 podczas II wojny światowej, której celem była ewakuacja głównych sił Floty Bałtyckiej oraz oddziałów Armii Czerwonej z okrążonego przez wojska niemieckie Tallinna do portu w Kronsztadzie. Nazywana jest czasem „radziecką Dunkierką” lub „katastrofą tallińską”, a w nomenklaturze rosyjskiej „przejściem tallińskim” (ros. Таллинский переход).

Ewakuacja Tallinna
Front wschodni II wojny światowej
Ilustracja
Ewakuacja Tallinna. Radziecki krążownik „Kirow” zasłonięty dymem w sierpniu 1941
Czas 2731 sierpnia 1941
Miejsce Zatoka Fińska
Terytorium Europa
Przyczyna Operacja Barbarossa
Wynik zwycięstwo Niemców i Finów
Strony konfliktu
 III Rzesza
 Finlandia
 ZSRR
Dowódcy
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Władimir Tribuc
Siły
9 kutrów torpedowych
3000 min morskich
niemieckie lotnictwo bombowe
160 okrętów
28 000 ludzi
66 000 ton materiałów
Straty
nieznane 6000–16 000 zabitych
65 statków zatopionych
Położenie na mapie Europy
Mapa lokalizacyjna Europy
miejsce bitwy
miejsce bitwy
59°26′46,84″N 24°46′04,92″E/59,446344 24,768033
Operacja "Barbarossa"

BrześćBiałystok-MińskRosienieDubno – Łuck – BrodyBesarabiaSmoleńskHumańKijówTallinnJelniaOdessaLeningradCharkówKrymRostówMoskwa

TłoEdytuj

Po wojnie zimowej i radzieckiej aneksji krajów bałtyckich Flota Bałtycka rozpoczęła zakładanie baz w Hanko, Tallinnie, Paldiski, Rydze, Lipawie i w Windawie. Sztab floty z admirałem Nikołajem Kuzniecowem przeniósł się do Tallinna, który stał się portem macierzystym dwóch pancerników – „Marat” i „Gangut”. Przed operacją „Barbarossa” w czerwcu 1941 niemiecka i fińska flota położyły wiele min morskich w Zatoce Fińskiej, między innymi ustawiły one pole minowe „Corbeta” między półwyspem Porkkala a wyspą Naissaar. 25 czerwca, po nalotach sowieckiego lotnictwa bombowego na miasta fińskie, Finlandia wypowiedziała wojnę ZSRR, rozpoczynając tzw. wojnę kontynuacyjną (1941-1944).

Niemiecki atak na ZSRR latem 1941 podczas pierwszych tygodni ofensywy był gigantycznym sukcesem Niemców. W Zatoce Fińskiej oraz na Morzu Bałtyckim na minach zatonęło wiele radzieckich okrętów i okrętów podwodnych. Grupa Armii Północ w ciągu kilku tygodni zajęła państwa bałtyckie i zmusiła Armię Czerwoną do odwrotu. Radziecka Flota Bałtycka była zmuszona do skupienia się w Tallinnie, ponieważ inne bazy w państwach bałtyckich zostały zajęte przez Niemców. 7 sierpnia wojska niemieckie dotarły do Zatoki Fińskiej koło miasta Kunda, 80 km na wschód od Tallinna. Okręty Floty Bałtyckiej – krążownik „Kirow”, 12 niszczycieli, wiele kutrów torpedowych i kanonierek oraz parowe statki transportowe razem z piechotą morską i radzieckim 10 Korpusem Strzeleckim zostały wówczas otoczone w Tallinnie.

Niemiecka i fińska flota były przygotowane na to, że radziecka flota będzie chciała przerwać okrążenie i w związku z tym położyły wiele min morskich między półwyspami Juminda i Pärispea tam, gdzie prowadził główny szlak pomiędzy Tallinnem a Leningradem. Razem położono 1700 min i 700 ochraniaczy pól minowych (wybuchowych boi). Koło półwyspu Juminda Niemcy ustanowili stanowiska artyleryjskie, żeby ostrzeliwać cele morskie, a szczególnie trałowce. Fińska Marynarka Wojenna, która opierała się na bazach w Hanko i w Zatoce Wyborskiej, mogła pozwolić sobie na wystawienie do walki tylko 2 Flotylli Torpedowców składającej się z patrolowców typu VMV – VMV-9, VMV-10, VMV-11 i VMV-17 stacjonujących w Porvoo. Niemcy wystawili kutry torpedowe S-26, S-27, S-39, S-40 i S-101, które stacjonowały w Suomenlinna. Także bombowce Junkers Ju 88 z Kampfgruppe 806 stacjonujące w Estonii brały udział w walkach.

19 sierpnia Niemcy rozpoczęli ostateczny atak na Tallinn. Radziecka piechota morska przygotowywała się wcześniej do ewakuacji. Już 10 sierpnia dwa okręty szpitalne zostały wysłane w drogę: obydwa weszły na miny, pierwszy zatonął z ludźmi na pokładzie i sprzętem, podczas gdy drugi uszkodzony dotarł do Kronsztadu. 24 sierpnia radziecki niszczyciel „Engels” wszedł na minę na polu minowym Juminda i zatonął. Plany ewakuacji dotyczyły: 10 Korpusu Strzeleckiego, piechoty morskiej i personelu artylerii nabrzeżnej, cywilnych władz oraz olbrzymich zapasów prowiantu (które miały zostać załadowane na 160 okrętów różnej wielkości). Razem załadowano na okręty 28 000 ludzi i 66 000 ton zaopatrzenia oraz wyposażenia. Ewakuacja miała się odbyć w czterech konwojach. Dowódcą armady, a także Floty Bałtyckiej, był admirał Władimir Tribuc, który prowadził operację z krążownika „Kirow”. Załadunek statków dokonywał się pod ochroną zasłony dymnej. Operacja oczyszczania morza z min za pomocą trałowców została jednak uniemożliwiona z powodu niesprzyjającej pogody. Nie było też radzieckiego lotnictwa, które mogłoby chronić ładunek i konwoje z powietrza. Załadunek rozpoczął się o godzinie 16:00 27 sierpnia jednocześnie z niemieckim ostrzałem artyleryjskim oraz bombardowaniami Luftwaffe za pomocą bombowców horyzontalnych i nurkujących atakujących port. Szacuje się, że podczas bombardowania zginęło około 1000 osób.

BitwaEdytuj

 
Zniszczony port w Tallinnie po zajęciu przez wojska niemieckie. Zdjęcie wykonano 1 września 1941

Wieczorem 27 sierpnia o godzinie 22:00, jednocześnie, kiedy niemieccy żołnierze wdarli się na przedmieścia Tallinna, jeden z czterech konwojów zaczął wypływać z portu pod ogniem artylerii i lotnictwa. Niemieckie lotnictwo zatopiło wiele okrętów. 28 sierpnia wypłynęły pozostałe konwoje, ostatni, z niszczycielami i krążownikiem „Kirow”, opuścił port o godzinie 14:52. O godzinie 16:00 pierwszy okręt zbliżył się do przylądka Juminda i wszedł na minę. Był to parowiec „Ella”. Wkrótce po tym na minach zatonęło wiele okrętów, jednocześnie niemieckie lotnictwo rozpoczęło atak lotniczy, a fińska artyleria nabrzeżna rozpoczęła ostrzał konwoju. Późnym wieczorem armada została zaatakowana przez niemieckie i fińskie torpedowce. Chaos, jaki wybuchł u Sowietów, spowodował, że zorganizowane oczyszczanie min z trasy rejsu było niemożliwe do zrealizowania. O godzinie 22:00 zapadający zmrok dodatkowo utrudnił widoczność. Krążownikowi „Kirow” udało się jednak zniszczyć niemieckie stanowiska artylerii na przylądku Juminda.

28 sierpnia Sowieci stracili niszczyciele „Jakow Swierdłow”, „Skoryj”, „Kalinin”, „Wołodarskij” i „Artiom” oraz okręty podwodne „S-5” i „Szcz-301” – wszystkie zostały zatopione przez miny morskie. Około północy radziecka flota rzuciła kotwicę w środku pola minowego Juminda. Następnego dnia, 29 sierpnia, wiele okrętów zostało zatopionych przez niemieckie bombowce. Wieczorem pierwsze okręty z konwoju dotarły do Kronsztadu.

BilansEdytuj

W czasie ewakuacji Flota Bałtycka utraciła łącznie 22 okręty wojenne i jednostki wspierające. Znalazło się wśród nich 5 niszczycieli, 3 dozorowce, 5 trałowców, 2 okręty podwodne[1]. Spośród 29 dużych statków transportowych wykorzystanych podczas ewakuacji aż 25 zostało zatopionych, a trzy wyrzuciły się na brzeg wyspy Gogland[2]. Do Kronsztadu dotarł jedynie uszkodzony transportowiec „Kazachstan”[3]. Według Władimira Bieszanowa straty wśród jednostek transportowych wyniosły łącznie 46 statków[4].

Bieszanow podaje, że w wyniku ewakuacji Tallinna do bazy morskiej w Kronsztadzie oraz w rejon Oranienbaumu przewieziono 12 738 żołnierzy i ochotników z 10. Korpusu Strzeleckiego i Floty Bałtyckiej, a także około 3–4 tys. osób cywilnych[1]. Na pokładzie krążownika „Kirow” ewakuowano zapasy złota Estońskiej SRR, a także członków republikańskiego rządu i Komitetu Centralnego estońskiej WKP(b)[5]. Straty wśród ewakuowanego wojska Bieszanow szacuje natomiast na około 18 tys. W jego ocenie jeśli uwzględnić straty poniesione przez załogi zatopionych statków i okrętów, a także ofiary wśród ewakuowanej ludności cywilnej, całkowita liczba ofiar ewakuacji mogła sięgnąć nawet 30–40 tys.[1]

Flota Bałtycka nie zdołała ewakuować całego garnizonu Tallinna. W zdobytym mieście w ręce Niemców wpadło 11 432 żołnierzy i oficerów Armii Czerwonej. Wśród zdobyczy wojennych znalazły się 293 działa różnych typów, 91 samochodów pancernych, 2 pociągi pancerne, 4 tys. min morskich, 3,5 tys. torped i ponad tysiąc bomb lotniczych[1]. Niemcom udało się także wydobyć większość z około tysiąca wagonów i parowozów, które obrońcy zatopili w morzu przed ewakuacją[5]. W tallińskim porcie Sowieci porzucili lub zatopili 28 statków[1].

Ewakuacja Tallinna okazała się jedną z największych katastrof morskich na Morzu Bałtyckim podczas wojny. Dlatego też wielu z ocalałych dowódców jednostek, które brały udział w ewakuacji, zostało postawionych przed sądem polowym i rozstrzelanych. Był wśród nich kapitan ocalałego transportowca „Kazachstan”, W. S. Kalitajew, który został wyrzucony za burtę podmuchem eksplozji niemieckiej bomby. Uratowany przez radziecki okręt podwodny, dotarł do Kronsztadu jeszcze przed powrotem swojego statku, w konsekwencji czego rozstrzelano go za „tchórzostwo i dezercję”[4]. W latach 60. XX wieku leningradzki sąd wojskowy zrehabilitował rozstrzelanych. Kalitajewa pośmiertnie odznaczono Orderem Czerwonego Sztandaru[1].

Pomimo ciężkich strat poniesionych przez Flotę Bałtycką w okrętach i ludziach okręty Floty Bałtyckiej, którym udało się dotrzeć do Leningradu, mogły wspomóc wojska radzieckie w obronie Leningradu swoim ogniem artyleryjskim w walce z niemieckimi siłami. Przebieg ewakuacji Tallinna przedstawia się jako doskonały przykład efektywnego wykorzystania min morskich w walce.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Bieszanow 2009 ↓, s. 50.
  2. Lipiński 1995 ↓, s. 138.
  3. Bieszanow 2009 ↓, s. 49.
  4. a b Bieszanow 2009 ↓, s. 49–50.
  5. a b Bieszanow 2009 ↓, s. 46.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj