Fagradalsfjall

masyw wulkaniczny na półwyspie Reykjanes w Islandii

Fagradalsfjall (wymowa: [ˈfaɣratalsˌfjat]) – masyw górski pochodzenia wulkanicznego na półwyspie Reykjanes w południowo-zachodniej Islandii, około 8 km na północny wschód od miejscowości Grindavík (gmina Grindavíkurbær). Najwyższy szczyt w obrębie masywu, Langhóll, osiąga wysokość 385 m n.p.m. Drugi wyróżniający się szczyt to Stóri-Hrútur o wysokości 353 m n.p.m.[1][2] Fagradalsfjall wchodzi w skład systemu wulkanicznego Krýsuvík-Trölladyngja. Niekiedy bywa jednak klasyfikowany jako odrębny system wulkaniczny[3][4].

Fagradalsfjall
Ilustracja
Widok na Fagradalsfjall i okolice od południa
Państwo  Islandia
Położenie Półwysep Reykjanes, Grindavíkurbær
Wysokość 385[1] m n.p.m.
Dane wulkanu
Rok erupcji 2021
Położenie na mapie Islandii
Mapa konturowa Islandii, na dole po lewej znajduje się czarny trójkącik z opisem „Fagradalsfjall”
Ziemia63°54′N 22°16′W/63,900000 -22,266667

Nazwa masywu oznacza w języku islandzkim „górę w pięknej dolinie”[5].

Katastrofa lotnicza w 1943 rokuEdytuj

 
Ofiary wydobywane z wraku samolotu na Fagradalsfjall w 1943 roku

W 1943 na Fagradalsfjall rozbił się amerykański samolot bombowy B-24 Liberator. W katastrofie zginęło 14 osób, w tym generał Sił Powietrznych Armii Stanów Zjednoczonych Frank Andrews[2].

Erupcja w 2021 rokuEdytuj

 
Sejsmogram wstrząsu z 7 marca 2021 roku
 
Pierwsze zdjęcia z erupcji 19 marca 2021 roku
Wypływ lawy z krateru w dolinie Geldingadalir
 
Turyści przy pierwszym kraterze w dolinie Geldingadalir
 
Wypływ lawy z nowej szczeliny 5 kwietnia 2021 roku
 
Widok erupcji z Reykjavíku w maju 2021 roku

Do poprzedniej erupcji w tym systemie wulkanicznym doszło w XII wieku[4]. Inne źródła podają 1340 rok[3].

Erupcję w marcu 2021 roku poprzedziła znacząca aktywność sejsmiczna od grudnia 2019 roku[6][7]. Część wstrząsów osiągnęła magnitudę powyżej 5, m.in. 20 października 2020[8][9], 24 lutego 2021[6][10] oraz 7 marca 2021[11].

Pierwszy wypływ lawy nastąpił 19 marca 2021 roku w środkowej części masywu, w bezodpływowej dolinie Geldingadalir. Lawa zaczęła wydobywać się ze szczeliny o długości 200 m z wydajnością około 5-7 m3/s. W jej składzie stwierdzono wysoką zawartość MgO, co oznaczało, że magma docierała na powierzchnię z głębokości około 17-20 km. Na tej podstawie przewidywano, że wskutek erupcji może powstać wulkan tarczowy[6][12].

5 kwietnia około 700 m na północny-wschód od pierwszego krateru pojawiły się dwie nowe szczeliny wulkaniczne o łącznej długości około 200 m, z których lawa zaczęła spływać do sąsiedniej doliny Meradalir. W nocy z 6 na 7 kwietnia lawa zaczęła się wydobywać z trzeciego miejsca położonego między dwoma wcześniejszymi miejscami wypływu lawy. 10 kwietnia – z kolejnego, czwartego, miejsca między kraterem drugim i trzecim. Kolejne szczeliny (piąta i szósta) otworzyły się 13 kwietnia. Wypływy lawy następują na odcinku o łącznej długości około 900 m. W drugiej połowie kwietnia wypływy lawy w północnej części ustały[13][12]. Do 12 kwietnia pole lawowe osiągnęło powierzchnię 0,75 km2, a 21 kwietnia, po miesiącu erupcji, 1 km2[14]. W tym czasie średni wypływ lawy osiągnął średnią wydajność rzędu 5,6 m3/s. Pod tym względem erupcję tę można zaliczyć do niewielkich w porównaniu z innym wybuchami wulkanów na wyspie[13].

Od 26 kwietnia odnotowano zwiększoną aktywność w jednym z południowych kraterów (nr 5), w którym skoncentrował się wypływ lawy, podczas gdy pozostałe przestały wykazywać aktywność. Zaobserwowano wówczas fontanny lawy o wysokości około 50 m w porównaniu do 10-15 m wcześniej[15]. Od 2 maja wypływ z tego krateru przyjął formę pulsacyjną – 8-12 minut aktywności, 1-2 minut przerwy. W fazie aktywnej fontanny lawy osiągały wysokość 100-150 m[13]. Niektóre wyrzuty lawy oceniane były na 300 m wysokości[16], a 5 maja nawet ponad 450 m[17]. Były one widoczne z Reykjavíku[16]. 3 maja pole lawowe zajmowało powierzchnię 1,41 km2, a 10 maja 1,78 km2. W tym okresie nastąpiło zwiększenie wydajności wypływu lawy do 12,9 m3/s[14]. Taki wzrost aktywności uznano za nietypowy w porównaniu z wcześniejszymi wybuchami tego rodzaju wulkanów na Islandii, kiedy to największa wydajność obserwowana była z reguły na początku erupcji[18].

W połowie maja podjęto próbę zatrzymania potoku lawy poprzez usypanie dwóch wałów ziemnych o wysokości 4 m, następnie podwyższonych do 8 m. Miały one powstrzymać spływ lawy do doliny Nátthagi, a potem dalej w kierunku wybrzeża i drogi nr 427 (Suðurstrandarvegur) z Grindavík do Þorlákshöfn. 22 maja lawa pokonała jednak jedno z umocnień[19][20]. 18 maja lawa zajmowała powierzchnię 2,06 km2[14].

TurystykaEdytuj

Ze względu na stosunkowo spokojny przebieg erupcji, stała się ona atrakcją turystyczną[21], przyciągając odwiedzających m.in. z położonego około 30 km na północny-wschód regionu stołecznego. Do miejsca erupcji wyznaczono dwa szlaki rozpoczynające się od drogi numer 427[12]. Zagrożenie dla ludzi stanowią jednak gazy wulkaniczne, które gromadzą się w zagłębieniach terenu, zwłaszcza przy słabym wietrze[6]. Ze względu na możliwość niespodziewanego otwarcie kolejnych szczelin wyznaczono strefę zagrożenia wokół istniejących miejsc wypływu lawy i na ich przedłużeniu[12]. Z podwyższoną aktywnością wulkanu od początku maja związane jest większe ryzyko upadku bomb wulkanicznych w promieniu kilkuset metrów od aktywnego krateru[22][12].

Erupcję można obserwować na żywo za pośrednictwem kamer ustawionych m.in. przez islandzką telewizję publiczną RÚV[23] oraz główny islandzki dziennik Morgunblaðið[24].


Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Map Viewer (ang.). National Land Survey of Iceland. [dostęp 2021-03-20].
  2. a b Mt Fagradalsfjall (ang.). Visit Reykjanes. [dostęp 2021-03-20].
  3. a b Krýsuvík-Trölladyngja (ang.). Global Volcanism Program. [dostęp 2021-03-20].
  4. a b Krýsuvík-Trölladyngja (ang.). Catalogue of Icelandic Volcanoes. [dostęp 2021-03-20].
  5. David Bressan: How To Name (and Pronounce) An Icelandic Volcano (ang.). Forbes. [dostęp 2021-04-09].
  6. a b c d A minor eruption underway (ang.). Icelandic Met Office. [dostęp 2021-03-20].
  7. Earthquakes on Reykjanes Peninsula Explained (ang.). Iceland Monitor. [dostęp 2021-03-20].
  8. M 5.6 - Iceland (ang.). USGS. [dostęp 2021-03-20].
  9. M5.6 at the Reykjanes peninsula (ang.). Icelandic Met Office. [dostęp 2021-03-20].
  10. M 5.6 - 6 km SE of Vogar, Iceland (ang.). USGS. [dostęp 2021-03-20].
  11. M 5.3 - 11 km ENE of Vogar, Iceland (ang.). USGS. [dostęp 2021-04-09].
  12. a b c d e Active volcanic zone in the Reykjanes peninsula (ang.). National Land Survey of Iceland. [dostęp 2021-04-09].
  13. a b c Re-evaluation needed of the size of the hazard area (ang.). Icelandic Met Office. [dostęp 2021-05-04].
  14. a b c Eldgos í Fagradalsfjalli (isl.). Háskóli Íslands - Jarðvísindastofnun. [dostęp 2021-04-11].
  15. Lava thrown over 50 metres into the air (ang.). RÚV, 2021-04-27. [dostęp 2021-04-27].
  16. a b Reykjanes volcano “has sore throat” (ang.). RÚV, 2021-05-03. [dostęp 2021-05-04].
  17. Icelandic Meteorological Office: 1/2 There was a slight change in the seismic tremor... (ang.). Twitter, 2021-05-05. [dostęp 2021-05-11].
  18. "Different eruption than we are used to" (ang.). RÚV, 2021-05-11. [dostęp 2021-05-11].
  19. Trying to divert lava with earth banks (ang.). RÚV, 2021-05-17. [dostęp 2021-05-22].
  20. Hraunið komið yfir austari varnargarðinn (isl.). RÚV, 2021-05-22. [dostęp 2021-05-22].
  21. Number of tourists at Geldingadalir eruption (ang.). Icelandic Tourism Dashboard. [dostęp 2021-04-09].
  22. Lava bombs can be thrown several hundred metres (ang.). RÚV, 2021-05-03. [dostęp 2021-05-04].
  23. Live from the Fagradalsfjall eruption (ang.). RÚV. [dostęp 2021-04-09].
  24. Gosið í Geld­inga­döl­um í beinni (isl.). mbl.is. [dostęp 2021-04-09].

Linki zewnętrzneEdytuj