Otwórz menu główne

Fort Legionów Cytadeli Warszawskiej

Fort Legionów (ros. Владимир, „Włodzimierz”) – fort pierścienia umocnień wokół Cytadeli Warszawskiej, zbudowany w latach 1851–1853.

Fort Legionów
Obiekt zabytkowy nr rej. nr 59/9 z 01.07.1965 r., uzupełnienie z 23.03.2005 r.
Ilustracja
Fort od strony południowej
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Rozpoczęcie budowy 1851
Ukończenie budowy 1853
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Fort Legionów
Fort Legionów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Fort Legionów
Fort Legionów
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Fort Legionów
Fort Legionów
Ziemia52°15′26″N 21°00′25″E/52,257222 21,006944
Fort Legionów
Fort i zniszczone przez wycofujących się Rosjan mosty pod Cytadelą, 1915
Brama fortu od strony Cytadeli
Zagospodarowany dziedziniec fortu
Korytarze na poziomie -1
Podziemia fortu
Podziemia fortu

HistoriaEdytuj

Trzykondygnacyjna wieża artyleryjska została wzniesiona w oparciu o projekt francuskiego fortyfikatora Marca Montalemberta na planie niepełnego ceglanego walca, zamkniętego od północnego zachodu bramą ze zwodzonym mostem i otoczonego suchym rowem. Na stropie wieży znajdowała się ławka strzelecka ze stanowiskami piechoty, na górnej kondygnacji – izby bojowe 34 dział, na środkowej kondygnacji (broniącej rowu) – izby bojowe piechoty. Rowu broniono z trzech kaponier grodziowych i galerii przeciwskarpowej, z której wychodziły chodniki kontrminowe. W północno-wschodniej części środkowej kondygnacji znajdowała się jedna izba bojowa, która – wraz z położoną pod nią izbą dolnej kondygnacji – tworzyła 4-działowy tradytor, osłaniający przeprawę przez Wisłę.

Po 1865 wieża została zmodernizowana. Rów od strony wschodniej został zasypany. Między wieżą i Wisłą zbudowano ziemno-ceglaną baterię o zarysie odwróconej litery "L", służącą do obrony przeprawy rzecznej. Od południa i zachodu wzniesiono ziemny stok bojowy, a przy bramie – ceglaną latrynę z nasypem ziemnym. Z najniższej kondygnacji przebito w kierunku południowo-wschodnim podziemny korytarz (z chodnikami kontrminowymi), prowadzący do półkaponiery w rowie baterii oraz do pomieszczenia w przeciwskarpie jej rowu. Fort został przezbrojony w działa nowego typu.

Po utworzeniu Twierdzy Warszawa fort stracił znaczenie strategiczne. W latach 1905-1906 i w 1909 mieściło się tu więzienie[1].

Przez okres zaboru rosyjskiego fort nosił nazwę "Włodzimierz" (ros. "Владимир"). Po rozbrojeniu w 1914 roku w okresie I wojny światowej przechowywano w nim akta porosyjskiego Archiwum Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Fort znajdował się pod słabym nadzorem i okoliczna ludność rozkradała zgromadzone tu akta na opał, w konsekwencji czego w lutym 1919 miał tu miejsce pożar[1].

W 1916 na zachodniej części stoku bojowego, w miejscu stracenia członków Rządu Narodowego z czasu powstania styczniowego, ustawiono pamiątkowy krzyż. W 1918 fort został przejęty przez Centralne Archiwum Wojskowe i zaadaptowany na cele biurowo-magazynowe; dokonano znacznych przeróbek, m.in. zamurowano strzelnice karabinowe, w miejscu strzelnic armatnich na górnej kondygnacji przebito okna. W 1921 nazwę fortu zmieniono oficjalnie na Fort Legionów[1].

Stok bojowy i bateria zostały splantowane; w tym miejscu w 1925 powstał pierwszy kwartał miejskiego Parku Traugutta. Około 1935 odkopano wschodni odcinek rowu, natomiast część korytarzy wychodzących z dolnej kondygnacji oraz chodniki kontrminowe galerii zasypano ziemią i zamurowano. Likwidacji uległa latryna i rów przed bramą.

We wrześniu 1939 na wieży urządzono stanowisko armaty przeciwlotniczej. Wskutek błędów i zaniechań szefa Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Józefa Smoleńskiego, Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz dyrekcji Centralnego Archiwum Wojskowego nie zostały zniszczone przechowywane w forcie najważniejsze akta Oddziału, zawierające m.in. obsadę personalną zagranicznych placówek wywiadowczych, dokumenty referatów kontrwywiadu „Niemcy” i „Rosja” oraz teczki personalne oficerów[2]. Zostały one przejęte przez Niemców i wywiezione do Gdańska Oliwy, a następnie wykorzystane do likwidacji pracowników polskiego wywiadu, kontrwywiadu i ich współpracowników, a także polskich działaczy niepodległościowych[3].

Podczas powstania warszawskiego budynek znajdował się w strefie frontowej.

Po II wojnie światowej ponownie zajęło go wojsko. Znajdowały się tu m.in.: pracownia rzeźby, składnica map oraz magazyny mundurowe. Część pomieszczeń popadła w ruinę, a zachodnią kaponierę w znacznym stopniu rozebrano. Pomieszczenia po dawnej baterii zostały zalane wodą, co przyczyniło się do powstania legendy o rzekomym tunelu do Cytadeli.

W 1980 w tygodniku „Stolica” zaprezentowano projekt adaptacji fortu na cele kulturalne opracowany przez Pracownie Konserwacji Zabytków, oddział Zamek. Miały się w nim mieścić wielofunkcyjna sala widowiskowa z zapleczem, dom kultury z pracowniami i biblioteką, kawiarnia oraz Klub Kombatanta z salą wystawową. Alternatywnie rozpatrywano wykorzystanie fortu na siedzibę Muzeum Architektury, a całkowita kubatura obiektu po przebudowie miała wynieść 36 760 m3[1].

W 1996 fort został opuszczony i zdewastowany. Jednocześnie jego wnętrza wykorzystywano przy produkcji reklam (m.in. Ociec, prać?) i filmów (m.in. Ogniem i mieczem).

W 1999 fort został przejęty przez Agencję Mienia Wojskowego i w 2000 sprzedany prywatnej firmie z branży gastronomicznej[4]. Po wykonaniu prac porządkowych i budowlanych w obiekcie powstała restauracja Forteca, jest on również wynajmowany m.in. na koncerty i przyjęcia weselne[4]. Fort wraz z częścią podziemnych korytarzy jest udostępniany do zwiedzania z przewodnikiem[4].

Wpisany do rejestru zabytków jako "Fort Legionów z otoczeniem" (nr 59/9 z 01.07.1965 r., uzupełnienie z 23.03.2005 r.)

Inne informacjeEdytuj

W Warszawie istnieje drugi fort o podobnej nazwie – fort Legionów Dąbrowskiego[5].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Paweł Knothe. Fort kultury. „Stolica”. Nr 2 (1673) (13 stycznia 1980), s. 2-3. WWP RSW "Prasa Książka Ruch". 
  2. Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 807. ISBN 978-83-1113474-4.
  3. Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 808. ISBN 978-83-1113474-4.
  4. a b c Norbert Frątczak. Skarby Warszawy pod szczególnym nadzorem. „Gazeta Stołeczna”, s. 7, 2 lipca 2018. 
  5. Lesław M. Bartelski: Mokotów 1944. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986, s. 501. ISBN 83-11-07078-4.

BibliografiaEdytuj

  • Przemysław Boguszewski, Nadwiślański fort, [w:] „Spotkania z Zabytkami”, nr 12 (178), wydawcy: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami i «Argraf» Sp. z o.o., Warszawa 2001, s. 30-32. (ISSN 0137-222X)
  • Lech Królikowski, Twierdza Warszawa, Warszawa 2002.
  • Zbigniew Rekuć, Fort Legionów na Trakcie Królewskim w Warszawie [w:] Fortyfikacje w przestrzeni miasta, Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, Poznań 2006.