Franciszek Matuszczak
Franciszek Otton Matuszczak[a] ps. „Dod”, „Ozyrys” (ur. 16 listopada 1895 w Grzegórzkach, zm. 28 sierpnia 1964 w Londynie) – pułkownik piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari.
![]() | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
16 listopada 1895 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
28 sierpnia 1964 |
Przebieg służby | |
Lata służby |
od 1914 |
Siły zbrojne | |
Formacja | |
Jednostki |
Baza Łączności nr 1 |
Stanowiska |
kierownik bazy |
Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Życiorys
edytujUrodził się 16 listopada 1895 we wsi Grzegórzki[2], w ówczesnym powiecie krakowskim Królestwa Galicji i Lodomerii, w rodzinie Franciszka i Salomei z Chrobaków[3][4][5][6][7][8]. Ukończył szkołę powszechną w Tymbarku i w 1914 ośmioklasowe c. i k. Gimnazjum w Podgórzu, w którym złożył maturę[9][10]. Był członkiem oddziału Związku Strzeleckiego w Zatorze[11]. 30 lipca 1914 został zastępcą sekcyjnego II sekcji[12]. 4 sierpnia tego roku wyjechał koleją z Zatoru do Krakowa z grupą 20 strzelców pod komendą Ludwika Naimskiego[13].
Od 1914 walczył w szeregach 2 pułku piechoty Legionów Polskich[7]. 14 maja 1915, po ukończeniu Szkoły Podchorążych Legionów Polskich „ze stopniem dostatecznym”, został mianowany aspirantem oficerskim w randze tytularnego sierżanta z poborami plutonowego[14][15]. 28 lipca tego roku został przeniesiony do 6 pułku piechoty[7], a 15 grudnia mianowany chorążym[16] (komendantem plutonu w XII randze)[17]. 1 lipca 1916 awansował na podporucznika[16]. Był zastępcą komendanta oddziału karabinów maszynowych III batalionu 6 pp[7][18]. Po kryzysie przysięgowym (lipiec 1917) wstąpił do Polskiego Korpusu Posiłkowego i został przeniesiony do 2 pułku piechoty[7]. Po bitwie pod Rarańczą (15/16 lutego 1918) był poszukiwany przez I Ekspozyturę sądu c. i k. 7 Komendy Generalnej jako dezerter[7].
11 listopada 1918 objął dowództwo 1. kompanii w batalionie kieleckim kapitana Alojzego Wir-Konasa, późniejszym I batalionie 25 pułku piechoty[19]. Od stycznia 1920 do 1921 był dowódcą Batalionu Zapasowego 25 pułku piechoty w Miechowie[20][21][22][23]. 19 sierpnia 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu kapitana, w piechocie, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich[22].
3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu kapitana ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 333. lokatą w korpusie oficerów piechoty[24]. W sierpniu tego roku został przydzielony z macierzystego pułku do Centralnej Szkoły Strzelniczej w Toruniu na stanowisko dowódcy oddziałów podoficerskich (baonu)[25][26][27]. 31 marca 1924 prezydent RP nadał mu stopień majora ze starszeństwem z dnia 1 lipca 1923 i 101. lokatą w korpusie oficerów piechoty[28]. W lutym 1925 został przesunięty na stanowisko dyrektora nauk Centralnej Szkoły Strzelniczej[29][30]. W marcu 1929 został przeniesiony do 1 batalionu ciężkich karabinów maszynowych w Biedrusku na stanowisko dowódcy batalionu[31]. 24 grudnia 1929 prezydent RP nadał mu z dniem 1 stycznia 1930 stopień podpułkownika w korpusie oficerów piechoty i 15. lokatą[32][33]. W kwietniu 1930 został przeniesiony do 49 pułku piechoty w Kołomyi na stanowisko zastępcy dowódcy pułku[34][35]. Obowiązki służbowe łączył z działalnością społeczną w Towarzystwie Przyjaciół Huculszczyzny w Kołomyi[36]. Był również prezesem miejscowego koła Związku Legionistów Polskich[37]. W lipcu 1935 został przeniesiony do 18 pułku piechoty w Skierniewicach na stanowisko dowódcy pułku[38][39]. Generał brygady Antoni Szylling ocenił go jako „dobrego dcę w polu, jak i w pracy wyszkoleniowej. Taktycznie dobry. Wychowawca dobry. Rezultaty wyszkoleniowe zwłaszcza strzeleckie dobre”[40]. Pozytywna opinia umożliwiła mu awans na pułkownika ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 6. lokatą w korpusie oficerów piechoty[33][41]. Pułkiem dowodził do 5 czerwca 1939[42], a później został przeniesiony do Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych[43].
W czasie kampanii wrześniowej przekroczył granicę z Węgrami, gdzie został internowany[43]. Od 1942 do 19 marca 1944 kierował Wojskową Bazą Wywiadowczo-Łącznikową nr 1 w Budapeszcie (kryptonim „Liszt”)[44][7][45][b]. Z chwilą wkroczenia Niemców na terytorium Królestwa Węgier zlikwidował aparat bazy i aby zatrzeć wszelkie ślady po sobie, sfingował swoją śmierć od bomby lotniczej[44][47]. Pod koniec marca 1944 powstała nowa Baza o kryptonimie „Pestka”, której komendantem został Zbigniew Borówko, choć pośrednio kierował nią nadal pułkownik Matuszczak[44]. Zbigniew Ryś, jego podwładny stwierdził, że pułkownik „lubił konspirację, był jej mistrzem”[48]. W lutym 1945 został aresztowany przez sowietów, ale po kilku miesiącach zwolniony[49]. Od listopada 1945 służył w 2 Korpusie Polskim we Włoszech[43]. Po demobilizacji pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii[43]. Zmarł 28 sierpnia 1964 w Londynie[7]. Został pochowany na cmentarzu Harrow Weald[7].
Był żonaty z Marią, działaczką społeczną, od 25 grudnia 1934 kierowniczką kuchni dla ubogich i bezrobotnych oraz członkinią Rady Miejskiej Komunalnej Kasy Oszczędności w Kołomyi[50], z którą miał córkę Marię (ur. 17 września 1927)[51].
Ordery i odznaczenia
edytuj- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7008 – 17 maja 1922[52][53]
- Krzyż Niepodległości – 6 czerwca 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[54][55][56]
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – 10 listopada 1938 „za zasługi w służbie wojskowej”[57][58][59]
- Krzyż Walecznych czterokrotnie[60] (po raz 2, 3 i 4 „za udział w b. Legionach Polskich”[61][62])
- Srebrny Krzyż Zasługi[60][63][64]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921[65]
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości[65]
- Krzyż Oficerski jugosłowiańskiego Orderu Orła Białego[65]
- Medal Zwycięstwa[66]
- Krzyż Pamiątkowy 6 Pułku Piechoty Legionów Polskich (Krzyż Wytrwałości)[18]
- Pierścień Oficerski 6 Pułku Piechoty Legionów Polskich[67]
Uwagi
edytuj- ↑ 26 stycznia 1934 ogłoszono sprostowanie imion ppłk. Franciszka Ottona Karola Matuszczaka z „Franciszek Otton Karol” na „Franciszek Otton”[1].
- ↑ Głównym zadaniem bazy było utrzymanie łączności w pionie wojskowym (Naczelny Wódz – Związek Walki Zbrojnej) na szlaku Warszawa–Budapeszt–Paryż. Przejęła ona organizację konspiracji i ucieczek z obozów dla internowanych, szlaków kurierskich i przerzutowywch oraz sztafetowych z kraju i do kraju oraz opiekę nad uchodźcami polskimi na Węgrzech[46].
Przypisy
edytuj- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 26 stycznia 1934, s. 24.
- ↑ Sprawozdanie 1914 ↓, s. 65.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ a b c d e f g h i Tu podano, że urodził się w Zatorze. Żołnierze Niepodległości: Matuszczak Franciszek Otton Karol. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ Meus 2021 ↓, s. 73, tu również urodzony w Zatorze.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 4.
- ↑ Sprawozdanie 1914 ↓, s. 65, 75.
- ↑ Wichman 2021 ↓, s. 125, 142.
- ↑ Wichman 2021 ↓, s. 143.
- ↑ Wichman 2021 ↓, s. 150.
- ↑ Lenkiewicz, Sujkowski i Zieliński 1930 ↓, s. 270.
- ↑ Rozkaz Nr 123. „Goniec Polowy Legionów: Dziennik rozporzadzeń Komendy Legionów Polskich”. 4, s. 1, 1915-05-29. Piotrków.
- ↑ a b Lista starszeństwa 1917 ↓, s. 19.
- ↑ Rozkaz Nr 178. „Goniec Polowy Legionów: Dziennik rozporzadzeń Komendy Legionów Polskich”. 12, s. 2, 1916-01-15. Lwów.
- ↑ a b Ciastoń i in. 1939 ↓, s. 231.
- ↑ Jarno 2003 ↓, s. 83.
- ↑ Jarno 2003 ↓, s. 125.
- ↑ Juszkiewicz 1928 ↓, s. 33.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 32 z 25 sierpnia 1920, s. 785.
- ↑ Spis oficerów 1921 ↓, s. 96, 763.
- ↑ Lista starszeństwa 1922 ↓, s. 42.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 34 z 22 sierpnia 1922, poz. 496.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 197, 407, 1513.
- ↑ Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 184, 349, 1374.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 32 z 2 kwietnia 1924, s. 169.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 12 z 4 lutego 1925, s. 54.
- ↑ Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 169.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 12 marca 1929, s. 90.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 21 z 24 grudnia 1929, s. 439.
- ↑ a b Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 525.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 31 marca 1930, s. 103.
- ↑ Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 23, 577.
- ↑ Tarkowska 2017 ↓, s. 88.
- ↑ Tarkowska 2017 ↓, s. 90.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 4 lipca 1935, s. 95.
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 568.
- ↑ Wykaz imienny podpułkowników piechoty posiadających warunki do awansu na pułkowników w 1939 roku. [w:] sygn. 701/1/120, s. 200 [on-line]. Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce, 1938. [dostęp 2022-10-25].
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 10.
- ↑ Jarno 2001 ↓, s. 307.
- ↑ a b c d Ryś 2013 ↓, s. 43.
- ↑ a b c Matusak 2013 ↓, s. 315.
- ↑ Ryś 2013 ↓, s. 4, 43, 44, 46, 47, 49, 50, 56.
- ↑ Juchniewicz i Panecki 1988 ↓, s. 923.
- ↑ Ryś 2013 ↓, s. 44, wg autora upozorował swoją śmierć już w 1943 by móc nadal działać w konspiracji.
- ↑ Ryś 2013 ↓, s. 44.
- ↑ Ryś 2013 ↓, s. 43, 51.
- ↑ Tarkowska 2017 ↓, s. 84.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 26 stycznia 1923, s. 67.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 132, poz. 199.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ M.P. z 1938 r. nr 258, poz. 592.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 11 listopada 1938, s. 6.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ a b Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 23.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 31 z 16 września 1922, s. 682.
- ↑ Ciastoń i in. 1939 ↓, s. 169.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-23].
- ↑ a b c Kolekcja ↓, s. 3.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 197, 1513.
- ↑ Ciastoń i in. 1939 ↓, s. 349.
Bibliografia
edytuj- Matuszczak Franciszek Otton. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari, sygn. I.482.76-7236 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-11-13].
- XVI. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Podgórzu za rok szkolny 1914. Kraków: Nakładem Funduszu Naukowego, 1914.
- Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917). Komenda Legionów Polskich, 1917.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2022-01-19].
- Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921.
- Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922.
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
- Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928.
- Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
- Jan Kazimierz Ciastoń, Adam Lisiewicz, Edward Skarbek, Edward Wojciechowski: Historia 6 Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego. T. 1: Tradycja. Warszawa: Komenda Koła 6 Pułku Piechoty Legionów Polskich i Dowództwo 6 Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego, 1939.
- Witold Jarno: Okręg Korpusu Wojska Polskiego nr IV Łódź 1918-1939. Łódź: Wydawnictwo „Ibidem”, 2001. ISBN 83-88679-10-4.
- Witold Jarno: Okręg Generalny Nr III Kielce w latach 1918–1921. Łódź: Wydawnictwo „Ibidem”, 2003. ISBN 83-88679-31-7.
- Mieczysław Juchniewicz, Tadeusz Panecki: Polacy w europejskim ruchu oporu. W: Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Kazimierz Sobczak (red.). T. III: Polski ruch oporu 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1988. ISBN 83-11-07038-5.
- Władysław Juszkiewicz: Zarys historji wojennej 25-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 – 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930.
- Piotr Matusak. Plany odtworzenia WP przez ruch oporu poza granicami ziem polskich w latach 1939–1945. „Si vis pacem, para bellum: bezpieczeństwo i polityka Polski”. 12, 2013. Częstochowa ; Włocławek: Wydawnictwo Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie ; Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej we Włocławku. ISSN 1898-4630.
- Konrad Meus: Wprowadzenie. W: Władysław Wichman: Związek Strzelecki na Zatorszczyźnie (1913-1914). Kraków–Zator: Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2021, seria: Książnica Zatorska. ISBN 978-83-8138-607-4.
- Natalia Tarkowska: Życie kulturalne i społeczne polskich mieszkańców Kołomyi w latach 1933–1934 w świetle Sprawozdań kwartalnych sporządzonych na potrzeby Wydziału Społeczno-Politycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W: Kołomyja, Pokucie i Huculszczyzna w II Rzeczypospolitej. Wybrane zagadnienia. Adam Adrian Ostanek (red.) Aleksander Smoliński (red.). Warszawa: nakładem autorów, 2017. ISBN 978-83-946257-3-3.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7.
- Zbigniew Ryś: Wspomnienia kuriera. Nowy Sącz: Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Nowym Sączu, 2013. ISBN 978-83-933269-3-8.
- Władysław Wichman: Związek Strzelecki na Zatorszczyźnie (1913-1914). Kraków–Zator: Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2021, seria: Książnica Zatorska. ISBN 978-83-8138-607-4.