GPU (policja polityczna)

Ten artykuł dotyczy policji politycznej w RFSRR (1922–23). Zobacz też: inne znaczenia skrótu.

GPU (ros. Государственное Политическое Управление (ГПУ) – Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije – Państwowy Zarząd Polityczny) – sowiecka policja polityczna w latach 6.II.1922-2.XII.1923[1] Utworzona 6 lutego 1922 roku z przekształcenia Czeki. Po utworzeniu w grudniu 1922 ZSRR, w listopadzie 1923 przekształcona w OGPU, którego oddziały republikańskie nosiły nazwę GPU.

Utworzenie GPUEdytuj

IX Wszechrosyjski Zjazd Rad 28 grudnia 1921 ogłosił postanowienie o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Czeka).

6 lutego 1922 roku Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy (WCIK) wydał postanowienie, na mocy którego powołany został Państwowy Zarząd Polityczny przy istniejącym od listopada 1917 Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych RFSRR (NKWD).

Administracja i zadania GPUEdytuj

Mimo iż GPU formalnie usytuowany był w strukturach NKWD RFSRR, to była to jedynie podległość organizacyjna, gdyż zachował on bardzo dużą samodzielność działania. Wynikało to z objęcia dwóch stanowisk kierowniczych przez jednego człowieka Feliksa Dzierżyńskiego. Dzierżyński był jednocześnie ludowym komisarzem spraw wewnętrznych i przewodniczącym GPU, przykładając więcej sił i uwagi na piony bezpieczeństwa państwowego, wywiadu i kontrwywiadu, czyli GPU, wywodzącego się z jego byłej organizacji Czeki, niż do reszty NKWD, spełniającego wówczas rolę resortu porządku i ładu publicznego i gospodarczo-administracyjnego[2].

Struktury GPU nie odbiegały od struktur rozwiązanej Czeka. W kwietniu 1922 utworzono Wydział Wschodni GPU, w maju 1922 Wydział Kontrwywiadowczy (KRO) GPU i w sierpniu 1922 – Wydział Prawny GPU[2].

GPU przy NKWD RFSRR, odpowiedzialny był za:

  • wykrywanie i zwalczanie działań kontrrewolucyjnych i bandytyzmu;
  • walka ze szpiegostwem;
  • ochrona kolei i dróg wodnych;
  • zabezpieczenie granicy RFSRR;
  • walka z kontrabandą[2].

Centralne Organy kierownicze GPU (do – 2 listopada 1923)Edytuj

Struktura Organizacyjna GPU NKWD RFSSR

Struktura organizacyjna Głównego Zarządu Politycznego przy NKWD RFSRR składała się w większości z pionów przejętych z nieistniejącej już Czeki, takich jak Oddział Kontrwywiadowczy (KontRrazwiedywatielnyj Otdieł - KRO) Zarząd Tajno-Operacyjny (Siekrietno-Opieratiwnoje Uprawlenije - SOU, z którego wywodzi się Oddział Specjalny (Osobyj Otdieł - OO czyli kontrwywiad wojskowy a następnie sławny Smiersz oraz Oddział Tajno-Polityczny SPO, który w następnych latach rozrósł się do głownego pionu policji politycznej GUGB. NKWD a po kojejnych zmianach strukturalnych w radzieckich organach bezpieczeństwa NKGB). Z Czeki przeszedł pod kontrole GPU NKWD RFSRR, jeszcze młody ale sprawnie działający Oddział Zagraniczny (INOstrannyj Otdieł - INO) czyli pion odpowiedzialny za wywiad zagraniczny, który w następnych latach odniósł znakomite sukcesy, za które należy uznać prowadzenie tzw. Pięciu Wspaniałych oraz penetrację amerykańskiego programu budowy bomby atamowej ps. Enormoz (Projekt Manhattan), a następnie powiększony do wielkości Zarządu, nazwę zmieniono na Inostrannoje Uprawlenije - INU, czyli Zarząd Zagraniczny.

Struktura Organizacyjna GPU przedstawiała się nastepujaco:

  1. Przewodniczący GPU : Ludowy komisarz spraw wewnętrznych - Feliks Dzierżyński : 6.II.1922 - 2.XI.1923
  2. Zastępca przewodniczącego : Józef Unszlicht : 6.II.1922 - 2.XI.1923
  3. Sekretarz Przewodniczącego : Wieniamin Gerson : 6.II.1922 - 2.XI.1923
  4. Kolegium przy Przewodniczącym GPU

Skład Kolegium GPU (na koniec 1922 roku)

  • Zarząd Organizacyjny naczelnicy: kolejno: Gienrich Jagoda luty/kwiecień 1922, W. Czajwanow kwiecień/wrzesień 1922, oraz jako pełniący obowiązki naczelnika S. Żdanowicz wrzesień/listopad 1922. Zarząd rozwiązano a sprawy przekazano do Zarządu Administracyjno-Organizacyjnego (AOU).
  • Zarząd Tajno-Operacyjny [SOU], naczelnik: Wiaczesław Mienżynski 6.II.1922 - 2.XI.1923, koordynował działania oddziałów operacyjnych które wchodziły w jego skład:
    • Oddział Specjalny [OO] (kontrwywiad w Armii Czerwonej i Flocie Czerwonej, zwalczanie obcego szpiegostwa i bandytyzmu politycznego oraz cenzura wojskowa), naczelnik : Wiaczesław Mienżynski luty/czerwiec 1922, Gienrich Jagoda czerwiec 1922 - listopad 1923
    • Oddział Kontrwywiadowczy [KRO], utworzony 8 lipca 1922 roku z przekształcenia Wydział Kontrwywiadowczego Oddziału Specjalnego [OO] naczelnik Artur Artuzow 13.VII.1922 - 2.XI.1923
    • Oddział Tajny [SO] (walka z antyradzieckimi partiami, organizacjami i ugrupowaniami politycznymi oraz duchowieństwem): naczelnik Timofiej Samsonow 6.II.1922 - 25.V.1923, następnie Tierientij Dieribas maj/listopad 1923
    • Oddział Zagraniczny INO (wywiad zagraniczny) naczelnik Solomon Mogilewski luty/marzec 1922, i Michaił Trilisser marzec/listopad 1923
    • Oddział Operacyjny [OO] (obserwacja zewnętrzna, areszty, technika operacyjna, kartoteka, archiwum, analiza i opracowywanie informacji oraz statystyks, prasa itp.) naczelnik I. Surta 6.II.1922 - 12.V.1923, Karl Pauker maj/listopad 1923
    • Oddział Centralnej Rejestracji wydzielony z OO, posiadał 9 biur i wydziałów naczelnik J. Rocen marzec/kwiecień 1922 następnie Aleksandr Szanin 1922-1923
    • Oddział Informacyjny [INFO] utw. 28 marca 1921 roku. (opracowywał informacje i zbiorcze analizy dla kierownictwa NKWD, parti i rządu sowieckiego, zajmował się także cenzurą wojskową). Naczelnik : Innokientij Stukow marzec/wrzesień 1921, Bronisław Bortnowski wrzesień/grudzień 1921 oraz Witold Aszmarin (właściwie Achramowicz) 1.I.1922 - 2.XI.1923
    • Oddział Transportowy (w oddziałowi podlegały cztery wydziały) naczelnik Gieorgij Błagonrawow
    • Oddział Wschodni utw. 2 czerwca 1922 roku, na bazie 14 Wydziału OO (Operacyjnego) (zwalczał kontrrewolucje we wschodnich i południowo-wschodnich republikach RFSRR, organizował także kontrwywiad przeciwko tzw. państwom ościennym) naczelnik Jakow Peters VI.1922 - 2.XI.1923
    • Oddział Kontroli Politycznej utw. 21 Grudnia 1922 roku (kontrolował międzynarodową i krajową korespondencję oraz inne przesyłki pocztowe) naczelnik Boris Etingof 21.VI.1922 - 1.V.1923, maj/listopad 1923
    • Specjalne Międzynarodowe Biuro ds. Dezinformacji utw. w styczniu 1923 roku.
    • Biuro Specjalne ds. Administracyjnej Zsyłki Antyradzieckich Elementów Inteligenckich utw. na początku listopada 1922 roku, lecz już zlikwidowane pod koniec stycznia 1923 roku, naczelnik Jakow Agranow 2XI.1922 - 27.I.1923
  • Zarząd Ekonomiczny [EKU] (zwalczał tzw. kontrrewolucyjne działania w gospodarce, szpiegostwo ekonomiczne, przestępstwa gospodarcze i urzędnicze) naczelnik Zinowij Kacnelson, początkowo jako pełniący obowiązki nastęnie naczelnik 1922-23
  • Zarząd Administacyjno-Organizacyjny [AOU] posiadał 18 różnych Oddziałów i wydziałów. Naczelnik: Stanisław Redens luty/wrzesień 1922 oraz I. Woroncow wrzesień 1922 - listopad 1923
  • Sztab Wojsk GPU Naczelnik : F. Pataki, następnie E. Kadomcew oraz N. Jefimow 1922-1923
  • Oddział Specjalny (kryptologia dla potrzeb kraju, także radiowywiad oraz radiokontrwywiad) naczelnik Gleb Bokij
  • Oddział Szyfrowy (tajna łączność szyfrowa)
  • Oddział Zaopatrzenia naczelnik S. Sidorow 6.II.1922 - 2.XI.1923
  • Archiwum Wojskowe GPU utw. w maju 1922 roku
  • Oddział Ochrony Granic GPU utw. pod koniec lipca 1923 roku, naczelnik Jan Olskij (właściwie Kulikowski) sierpień/październik 1923,
  • Główna Inspekcja Wojsk GPU utw. w październiku 1923 roku naczelnik Jan Olskij (właściwie Kulikowski) październik/listopad 1923

GPU w terenie i przekształcenie w OGPUEdytuj

W terenie GPU posiadało swoje przedstawicielstwa, które działały w okręgach, republikach autonomicznych, guberniach i większych miastach Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Po utworzeniu ZSRR w listopadzie 1923 Państwowy Zarząd Polityczny wyodrębniono ze struktur NKWD i na jego bazie powołano Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU), podporządkowany Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR. Po przekształceniu GPU w OGPU nazwę GPU nosiły oddziały OGPU w republikach ZSRR.

PrzypisyEdytuj

  1. Jan Larecki: Leksykon Służb specjalnych świata st 236-37​ISBN 978-83-05-13484-2
  2. a b c Kokurin, A., Pietrow, N. – redakcja: ЛУБЯНКА. ВЧК – ОГПУ – НКВД – НКГБ – МГБ – МВД – КГБ 1917 – 1960 Справочник. Moskwa: Международный фонд „Демократия”, 1977, seria: Россия. XX век. Документы.. ISBN 5-89511-004-5.