Otwórz menu główne

Kup

wieś w województwie opolskim
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Kup (dodatkowa nazwa w j. niem. Kupp) – wieś w Polsce położona w województwie opolskim, w powiecie opolskim, w gminie Dobrzeń Wielki. W latach 1945-54 siedziba gminy Kup.

Kup
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat opolski
Gmina Dobrzeń Wielki
Liczba ludności (2006) 1200
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 46-082
Tablice rejestracyjne OPO
SIMC 0493480
Położenie na mapie gminy Dobrzeń Wielki
Mapa lokalizacyjna gminy Dobrzeń Wielki
Kup
Kup
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kup
Kup
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Kup
Kup
Położenie na mapie powiatu opolskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu opolskiego
Kup
Kup
Ziemia50°48′27″N 17°53′03″E/50,807500 17,884167
Plan kolonii fryderycjańskiej
Widok z 1937

NazwaEdytuj

Według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy nazwa miejscowości pochodzi od staropolskiego słowa - "kupa" lub "kopa"[1] oznaczającego usypisko, nagromadzenie, stertę lub małą górę. Obecnie wieś Kup znajduje się na terenach nizinnych. Dawna "góra" została spożytkowana na cele hutnicze - produkcję szkła. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako starszą od niemieckiej wymienia on nazwę w formach "Kupy, Kupa" podając jej znaczenie "Haufenort" czyli po polsku " Miejscowość usypisk, kup"[1]. Niemcy zgermanizowali nazwę na Kupp[2] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie[1].

W okresie międzywojennym na mapach WIG pojawiła się polska nazwa Kupy[3].

HistoriaEdytuj

Początki osadnictwa na tych terenach datuje się około roku 1607, gdy niejaki Lorenz Slensagk z Chróścic wybudował w tym miejscu młyn.

Ośrodek administracyjny dla około trzydziestu kolonii rzemieślniczych oraz nowych osad zlokalizowanych na północ od Opola zaprojektowano tutaj w 1780. Było to drugie po Jedlicach (1775) założenie urbanistyczne oparte na rzucie koła autorstwa Johanna Martina Pohlmanna. Realizację zakończono w 1785. W centrum kolistego rzutu (na centralnym placu) usytuowano budynek urzędu podatkowego wraz z domami kancelisty i poborcy. Przebiegała tędy główna droga dzieląca plac centralny na połowy, a także wychodziły dwie promieniste aleje (jedna lokalna i jedna na Opole). Wylot na Pokój i Namysłów prowadził drogą główną. Jedna droga lokalna wybiegała też ku północnemu-wschodowi. Oprócz gmachu urzędu na centralnym placu uformowano zieleń podkreślającą reprezentacyjność gmachu urzędowego. Stały tu też piekarnia i remiza strażacka. Na obwodzie okręgu otaczającego plac pobudowano dwanaście budynków - osiem mieszkalnych (dla kolonistów), jak również kuźnię, browar, gospodę oraz dom wójta z aresztem[4].

Założenie o tak wysokich walorach urbanistycznych późnego baroku wyróżniało się znacząco wśród innych, skromnych kolonii fryderycjańskich. Było związane ze zmianami społecznymi drugiej połowy XVIII wieku - zamiast dworu (pałacu), centralne miejsce osady zajął obiekt administracji państwowej, co wyrażać miało podstawową ideę pruską tamtego czasu: sprawnie zarządzane państwo z odpowiednim systemem urzędniczym. Pohlmanna inspirowały podczas projektowania prawdopodobnie założenie w pobliskim Pokoju, a także Królewskie Saliny w Arc-et-Senans[4].

Gmach urzędu podatkowego był barokowym, murowanym, dwukondygnacyjnym budynkiem o wysokim dachu czterospadowym (łamanym). Na osi umieszczono silnie wysunięty ryzalit z wieżą o spiczastym hełmie. Bogata dekoracja obfitowała w korynckie pilastry, rozety i płyciny międzyokienne. Od 1842 funkcjonował tu sąd. W 1945 gmach uległ zniszczeniu. Domy kancelisty i poborcy były jednokondygnacyjne, murowane, przykryte czterospadowymi dachami. Domy mieszkalne przy drodze okólnej miały konstrukcję szkieletową i były jednokondygnacyjne. Posiadały dachy naczółkowe. Usytuowano je kalenicowo. Gospoda wyposażona była w podcień. Większość tej zabudowy przekształcono w XIX i XX wieku. Jeszcze w latach 60. XX wieku istniały dwa domy o cechach pierwotnej architektury. Obecnie z założenia Pohlmanna pozostał układ urbanistyczny: okrągły plac, droga okólna oraz układ działek. Budynek nr 7 może mieć zachowane niektóre cechy domu kolonisty. Pozostała zabudowa jest bezstylowa. Zmieniony nieco przebieg drogi wojewódzkiej nr 454 (Opole - Namysłów) zakłóca pierwotną kompozycję z XVIII wieku[4].

W czasie II wojny światowej miejsce mordów Armii Czerwonej. Żołnierze sowieccy zabili 60-70 mieszkańców oraz pensjonariuszy lokalnego domu starców, a także księdza, usiłującego obronić kobiety przed gwałtem[5][6].

KomunikacjaEdytuj

W miejscowości krzyżują się drogi wojewódzkie nr 454 i 461.

ZabytkiEdytuj

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[7]:

  • kościół par. pw. św. Jerzego, z 1897 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie kaplica rzym.-kat. pw. św. MB Nieustającej Pomocy, z 1894 r.
  • cmentarz rzym.-kat., ul. Ligonia, z 1899 r.
  • cmentarz ewangelicki, ul. Brynicka, z 1857 r.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 81.
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  3. Kreuzburg (Kluczborek)
  4. a b c Monika Ewa Adamska, Kolonizacja fryderycjańska na Śląsku/Schlesien 1741-1805, w: Architektura ryglowa - wspólne dziedzictwo. Kolonizacja fryderycjańska, materiały konferencyjne, Szczecin-Expo, Szczecin, 2015, s.51-53, ​ISBN 978-83-63868-42-0
  5. Czerwony świt 1945 r. Walki sowiecko-niemieckie na Śląsku Opolskim* i ich ofiary, www.ngopole.pl [dostęp 2017-11-24] (pol.).
  6. Mark Sołonin: Nic dobrego na wojnie. Poznań: Rebis, 2011, s. 243. ISBN 978-83-7510-714-2.
  7. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 93. [dostęp 2.1.2013].