Ostatnie dni Herkulanum (poemat)

Ostatnie dni Herkulanum – poemat epicki autorstwa angielskiego romantycznego poety, powieściopisarza i dramaturga Edwina Atherstone’a[1]. Stanowi poetycką wizję zniszczenia rzymskiego miasta przez wybuch Wezuwiusza w 79 roku naszej ery.

Charakterystyka ogólnaEdytuj

Poemat o zniszczeniu Herkulanum został wydany w jednym tomie z innym dziełem, zatytułowanym Abradates i Panthea w 1821 roku w Londynie, nakładem oficyny Baldwin, Cradock and Joy[2]. Poemat Atherstone’a o Herkulanum liczy około dwóch tysięcy wersów[3].

FormaEdytuj

Omawiany poemat został napisany wierszem białym (blank verse)[4], czyli nierymowanym pentametrem jambicznym[5], to znaczy zasadniczo dziesięciozgłoskowcem, w którym akcenty padają na parzyste sylaby wersu. Ten rodzaj wiersza sprawdził się w literaturze angielskiej jako tworzywo zarówno monologów dramatycznych teatru elżbietańskiego, jak i wielkiej epiki. Białym wierszem posługiwali się między innymi dramaturdzy Thomas Kyd, Christopher Marlowe i William Szekspir. Blank verse (albo bardziej po polsku blankwers) był wynalazkiem szesnastowiecznego poety Henry’ego Howarda, hrabiego Surrey[5].

Poeta ten zastosował nierymowany pentametr jambiczny w swoich tłumaczeniach fragmentów Eneidy Wergiliusza[5]. Zapewne zamierzał przełożyć całość eposu, jednak został ścięty z rozkazu króla Henryka VIII Tudora. Kolejnym poetą epickim, który sięgnął po wiersz biały, był John Milton[6].

Użył on blankwersu w swoim niewątpliwym arcydziele, Raju utraconym[5], opowiadającym historię buntu aniołów, stworzenia świata i człowieka, jak też traktującym o grzechu pierworodnym i wygnaniu pierwszych rodziców z rajskiego ogrodu. Epos Miltona stał się punktem odniesienia dla wszystkich późniejszych angielskich poetów epickich, w tym także dla Edwina Atherstone’a. W czasach romantyzmu wierszem białym posłużył się John Keats w nieukończonym utworze Hyperion[5]. Tego formatu użył też w eposie historycznym Król Alfred John Fitchett[7], utworze liczącym ponad 131 tysięcy wersów. Innym epickim zastosowaniem blank verse'u jest Pierścień i księga Roberta Browninga, składający się z typowych dla tego poety monologów dramatycznych. Utwór ten został wydany w latach 1868–1869 i w związku z tym nie mógł być źródłem inspiracji dla Atherstone’a, który w 1868 opublikował ostatnią poprawioną wersję Upadku Niniwy[8]. Atherstone urozmaicał tok wiersza poprzez zastosowanie wyrazistych przerzutni.

W innym miejscu poeta dzieli zdanie pomiędzy trzy wersy: One man/Alone survived to tell the tale and die/A maniac. W niektórych miejscach poeta zastosował aliterację, czyli zestawianie słów rozpoczynających się tą samą literą/głoską[9]. W następującym fragmencie można zaobserwować użycie wyrazów z literami s i d na początku: Fast came again the shades of utter dark:/So suddenly they came, that those abroad/Scarce found their doors. Dismay sunk deep in all--/Direful forebodings--shapeless horrors rack/Their frenzied souls.

TreśćEdytuj

Poemat Atherstone’a opowiada o jednej z największych katastrof epoki starożytnej, zniszczeniu miast Pompeje i Herkulanum przez wybuch Wezuwiusza w roku 79 naszej ery. Był to pierwszy tak wielki kataklizm naturalny opisany przez historyków. Relację o zagładzie przekazał potomnym Pliniusz Młodszy[10]. Na jego relacji oparł swoją poetycką wizję Atherstone[4]. Utwór rozpoczyna się opisem atmosfery panującej w mieście przed katastrofą. Poeta przedstawia między innymi instynktowne zachowania zaniepokojonych zwierząt, psów i ptaków.

Poeta wychodzi od opisu miasta w godzinach poprzedzających katastrofę, następnie przedstawia pierwsze jej oznaki, siarczane wyziewy z Wezuwiusza i odgłosy podziemnych wstrząsów, przypominające hurgot kół wielu rydwanów pełnym rozpędzie, albo szum powodzi. Atherstone na zmianę rzeczowo opisuje przejawy aktywności uśpionego dotąd wulkanu i reakcje ludzi na te zjawiska. Przedstawia strach mieszkańców i ich troskę o najbliższych. Najbardziej drastycznym obrazem jest opis skazańców uwięzionych w lochu i przykutych łańcuchami do posadzki, pozostawionych własnemu losowi przez strażników, którzy ratowali życie. Bardziej szczegółowo autor przedstawia los skazanego na pobyt w lochu żołnierza[4]. Był on wdowcem i samotnym ojcem, człowiekiem uczciwym, ale za jakiś śmiały czyn został osadzony w więzieniu. Chłopiec, którego matka zmarła przy porodzie, stał się dla niego jedyną radością i odwiedzał go w więzieniu. Znalazł się tam również w momencie wybuchu Wezuwiusza. Poeta opisuje, jak ojciec przytula ciało dziecka, które zginęło wcześniej i zrozpaczony bez strachu czeka na śmierć.

Herbert F. Tucker, autor monografii o epickiej poezji brytyjskiej XIX wieku, podkreśla, że Atherstone stosuje beznamiętny sposób narracji, a jego celem jest osiągnięcie maksymalnego efektu oddziaływania na odbiorcę bez bezpośredniego apelowania do jego uczuć[4]. Porównuje przy tym pisarską technikę Atherstone’a do narracji Ernesta Hemingwaya. Pisarz ten znany był z oszczędnego stylu i lapidarnych sformułowań[11].

Wymowa utworuEdytuj

Poemat Ostatnie dni Herkulanum wpisuje się w serię utworów połączonych wspólnym motywem Vanitas, czyli zadumy nad kruchością życia ludzkiego, nietrwałością dzieł ludzkich i bezradności człowieka wobec sił przyrody. Podobny w wymowie jest Poemat o zagładzie Lizbony Woltera[12], poświęcony trzęsieniu ziemi, które zniszczyło portugalską stolicę w 1755 roku[13].

Znaczenie utworuEdytuj

Poemat Ostatnie dni Herkulanum jest ważny nie tylko jako debiut Edwina Atherstone’a[14], ale także jako zapowiedź jego największego dzieła, epopei Upadek Niniwy[4]. Niektóre sformułowania poematu Ostatnie dni Herkulanum zapowiadają akapity z Upadku Niniwy[15]. Końcowe partie obu dzieł uwidaczniają wyraźne podobieństwa. Wspólnym motywem jest tu pusta, płaska przestrzeń, na której wcześniej rozciągało się miasto, spalona ogniem, zwęglona i całkowicie jałowa. Wizja przedstawiona przez poetę jest zapewne wytworem jego fantazji, choć w piśmiennictwie angielskim istniały opisy wielkiego pożaru Londynu, między innymi przekaz Samuela Pepysa[16].

 
Karł BriułłowOstatni dzień Pompei

W obu przypadkach wielkie i piękne miasto ulega zagładzie wskutek działania potężnych sił natury, być może z nakazu Boga albo bogów. Dominującym żywiołem jest ogień, który niszczy wszystko tak, że nie zostaje żaden ślad dla potomnych. Występuje także potężne trzęsienie ziemi. W Upadku Niniwy poeta ewidentnie korzysta z rozwiązań wypracowanych przez siebie w Ostatnich dniach Herkulanum. Herbert F. Tucker pisze wprost, że Atherstone przećwiczył technikę epicką na poemacie o zagładzie Herkulanum[4]. Mieszkańców Niniwy spotyka taki sam los jak obywateli Herkulanum. Tytuł poematu kojarzy się z tytułem powieści Edwarda Bulwer-Lyttona[17] Ostatnie dni Pompei. Oba dzieła łączy wspólny temat, zagłada Pompei i Herkulanum na skutek erupcji wulkanu. Powieść, między innymi dzięki ekranizacji, jest o wiele lepiej znana. Poemat Atherstone’a jest jednak wcześniejszy (1821) od prozy Bulwer-Lyttona (1834). Niewykluczone jest więc, że Bulwer-Lytton znał poemat Atherstone’a i się nim zainspirował. Za bezpośrednie źródło inspiracji dla Bulwer-Lyttona uważa się jednak przede wszystkim obraz rosyjskiego malarza Karła Briułłowa Ostatni dzień Pompei, namalowany w latach 1827-1833[18]. Ponieważ dzieła prozatorskie znajdują szerszy oddźwięk wśród czytelników, powieść Bulwer-Lyttona jest w dalszym ciągu wydawana, natomiast poemat Atherstone’a uległ zapomnieniu.

Opinia krytykiEdytuj

Poemat Ostatnie dni Herulanum już w 1821 roku doczekał się recenzji w prestiżowym piśmie literackim The London Magazine[19]. Recenzent w konkluzji swojej oceny użył sformułowania: „There are passages in his volume of great simplicity, and great strenght."

Fragment poematu został wykorzystany przez Ebenezera Portera w podręczniku wymowy i recytacji The Rhetorical Reader: Consisting of Instructions for Regulating the Voice[20]. Ten sam fragment został użyty w innym kompendium dykcji, Principles of elocution Williama Grahama[21].

ObrazEdytuj

 
John Martin, Zniszczenie Pompei i Herkulanum

Przyjacielem Edwina Atherstone’a był malarz John Martin (1789-1854)[22]. Dzielił on z poetą zamiłowanie do apokaliptycznych wizji. Obaj czerpali z tych samych źródeł, historii starożytnej i Biblii[23]. Zainspirowany poematem przyjaciela, namalował w 1822 roku olejny obraz The Destruction of Pompeii and Herculaneum (Zniszczenie Pompei i Herkulanum).

Obraz przedstawia szeroką panoramę z Wezuwiuszem na dalszym planie i przytłaczającymi pióropuszami wulkanicznego pyłu opadającymi na ziemię. Na pierwszymi planie widać drobne sylwetki ludzi uciekających przed deszczem popiołu. Widać między innymi legionistów, którzy dla osłony unoszą w górę okrągłe tarcze. Malowidło przypomina inne płótno Martina, zatytułowane Zagłada Sodomy i Gomory, z 1854 roku[24].

PrzypisyEdytuj

  1. Edwin Atherstone (1788–1872) (ang.). bartleby.com. [dostęp 2016-09-30].
  2. The Last Days of Herculaneum; and Abradates and Panthea. Poems by Edwin Atherstone (ang.). books.google.pl. [dostęp 2016-10-16].
  3. Herculaneum (ang.). naplesldm.com. [dostęp 2016-10-01].
  4. a b c d e f Herbert F. Tucker: Epic. Britain's Heroic Muse 1790-1910. Oxford: Oxford University Press, 2008, s. 256-261. ISBN 978-0-19-923298-7.
  5. a b c d e Blank verse, poetic form (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-09-30].
  6. Przemysław Mroczkowski: Historia literatury angielskiej. Zarys. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 244. ISBN 83-04-00784-3.
  7. Herbert F. Tucker: Epic. Britain's Heroic Muse 1790-1910. Oxford: Oxford University Press, 2008, s. 321. ISBN 978-0-19-923298-7.
  8. Herbert F. Tucker: Epic. Britain's Heroic Muse 1790-1910. Oxford: Oxford University Press, 2008, s. 258. ISBN 978-0-19-923298-7.
  9. Alliteration (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-09-30].
  10. Pliny the Younger (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-09-30].
  11. mk: Ernest Hemingway – reżyser własnego życia (pol.). polskieradio.pl. [dostęp 2016-10-01].
  12. Wolter, Poemat o zagładzie Lizbony, tłum. A. Wołowski, „Literatura na Świecie” 1979, nr 4.
  13. Sebastian Duda: Jak Lizbona legła w gruzach (pol.). Gazeta Wyborcza. [dostęp 2016-10-01].
  14. Arthur Henry Bullen: Atherstone, Edwin. W: Dictionary of National Biography. T. 2. Smith, Elder & Co, 1885. (ang.)
  15. Herbert F. Tucker: Epic. Britain's Heroic Muse 1790-1910. Oxford: Oxford University Press, 2008, s. 258. ISBN 978-0-19-923298-7.
  16. Adam Leszczyński: Tak spłonął Londyn (pol.). wyborcza.pl. [dostęp 2016-10-16].
  17. sir Edward G. D. Bulwer-Lytton: A Brief Biography (ang.). victorianweb.org. [dostęp 2016-09-30].
  18. „The Last Day of Pompeii” by Russian artist Karl Briullov (ang.). todiscoverrussia.com. [dostęp 2016-09-30].
  19. Atherstone's The Last Days of Herculaneum &c., The London Magazine, Vol. III, January to June, 1821, s. 379-383.
  20. Ebenezer Porter: The Rhetorical Reader: Consisting of Instructions for Regulating the Voice, with Rhetorical Notation, Iillustating Inflection, Emphasis and Modulation, and a Course of Rhetorical Exercises. Designed for the Use of Academic and High-Schools. Fifth Edition, with an Appendix. Andover: Flagg, Gould and Newman, 1833, s. 232.
  21. William Graham: Principles of Elocution in which the Subjects od Articulation, Inflexion, Modulation, And the Measure of Speech, Are Familiarly Explained; To Which is Added a Selection of Pieces in the Various Styles of Reading, Recitation, Oratory &c. Second Edition. Edinburgh: William and Robert Chambers, 1837, s. 355.
  22. Victoria C. Gardner Coates, Kenneth D. S. Lapatin, Jon L. Seydl,: The Last Days of Pompeii: Decadence, Apocalypse, Resurrection. Los Angeles: J. Paul Getty Trust, 2012, s. 132.
  23. Atherstone, Edwin, w: British Poetry of the later Eighteenth and Earlier Nineteenth Centuries (ang.). web.archive.org. [dostęp 2017-06-19].
  24. John Martin: The Destruction of Sodom and Gomorrah (ang.). artmagick.com. [dostęp 2016-10-16].

BibliografiaEdytuj

  • The Last Days of Herculaneum and Abradates and Panthea. Poems by Edwin Atherstone. Printed for Baldwin, Cradock and Joy, London 1821.

Linki zewnętrzneEdytuj