Otwórz menu główne

Roman Turczynowicz

Polski tancerz, pedagog i choreograf

Roman Turczynowicz  (ur. 14 marca 1813 w Radomiu, zm. 21 maja 1882 w Warszawie)[1] był czołową postacią polskiego baletu romantycznego, tancerzem i pedagogiem szkoły baletowej, ale przede wszystkim baletmistrzem, choreografem i dyrektorem baletu Warszawskich Teatrów Rządowych. W połowie XIX w. odegrał w Warszawie podobną rolę, jaką ojciec duńskiego baletu romantycznego August Bournonville w Kopenhadze.

Roman Turczynowicz
Ilustracja
Roman Turczynowicz, ok. 1853
Data i miejsce urodzenia 14 marca 1813
Radom
Data i miejsce śmierci 21 maja 1882
Warszawa
Zawód, zajęcie Artysta baletu,
tancerz, baletmistrz, nauczyciel tańca
Narodowość polska
Edukacja Szkoła baletowa Teatru Narodowego, 1822-1825
Stanowisko solista, reżyser i dyrektor baletu
Pracodawca Warszawskie Teatry Rządowe
Rodzice Jan i Franciszka z Glinieckich
Małżeństwo Konstancja Damse
Dzieci Józef,
Karolina,
Jan Konstanty,
Franciszek Ksawery,
Antoni Feliks,
Roman,
Leonard,
Marianna Krystyna
Program baletu Katarzyna, córka bandyty w choreografii Romana Turczynowicza, 1850
Roman Turczynowicz, ok. 1879

Wczesne lataEdytuj

Urodził się 14 marca 1813 roku w Radomiu jako syn Jana i Franciszki z Glinieckich. W dziewiątym roku życia został przyjęty do warszawskiej szkoły baletowej przy ówczesnym Teatrze Narodowym przy placu Krasińskich. Uczyli go tam dwaj tancerze i pedagodzy francuscy: Henri Debray i Maurice Pion. Debiutował jako 11-latek w przedstawieniu dworskim na scenie łazienkowskiego Teatru w Pomarańczarni, a rok później był już tancerzem Teatru Narodowego. Zawodu uczył się więc przede wszystkim w teatrze, ale tak właśnie rozpoczynały się kiedyś kariery baletowe. Jako 20-latek miał już takie doświadczenie zawodowe, że zaczął uczyć najmłodsze roczniki szkoły baletowej.

Jako tancerz największe sukcesy odnosił na scenie Teatru Wielkiego w latach 1833-1844. Podczas pobytu stypendialnego w Paryżu w 1842 roku tańczył nawet z żoną Konstancją mazura i krakowiaka w balecie Diabeł rozkochany (Le Diable amoureux) na scenie tamtejszej opery. Na scenie warszawskiej ceniony był przede wszystkim w rolach i tańcach charakterystycznych. Choć wykonywał także z powodzeniem klasyczną partię Jamesa w La Sylphide i główną rolę męską w balecie La Gitana Filippo Taglioniego, partnerując w nich nawet legendarnej Marie Taglioni podczas jej warszawskich występów gościnnych w 1844 roku[2].

BaletmistrzEdytuj

Niedługo potem, zaledwie w 32. roku życia Turczynowicz porzucił pracę tancerza. Z inicjatywy Filippo Taglioniego, który pełnił w Warszawie funkcję dyrektora baletu w latach 1843-1853, przyjął bowiem w 1846 roku obowiązki tzw. reżysera baletu w Teatrze Wielkim, łącząc teraz pracę baletmistrza, nauczyciela tańca i asystenta dyrektora. W tym samym roku zadebiutował jako choreograf baletem Okrężne pod Kielcami z muzyką Józefa Stefaniego. Po wyjeździe Taglioniego z Warszawy, w 1853 roku został mianowany dyrektorem baletu. Pełnił tę funkcję do połowy 1867 roku (z przerwą w sezonie 1856/57, kiedy musiał ustąpić na krótko sławnemu włoskiemu baletmistrzowi Carlo Blasisowi)[2]. Przez wszystkie te lata wysyłany był regularnie przez dyrekcję teatru do Paryża, a z czasem także do Wiednia, by zapoznawać się z nowym europejskim repertuarem baletowym, który realizował potem na scenie warszawskiej.

Prace choreograficzneEdytuj

  • 1848: Gisella, czyli Willidy, balet fantastyczny w 2 aktach wg Jeana Corallego, muzyka Adolphe Adam / Józef Stefani
  • 1848: Panorama Warszawy, divertissement, muzyka Józef Stefani (?)
  • 1848: Piękna dziewczyna z Gandawy , balet w 3 aktach i 8 obrazach wg La Jolie Fille de Gand François Alberta, muzyka Adolphe Adam / Józef Stefani
  • 1849: Diabeł kulawy, balet czarodziejski w 3 aktach wg Le Diable boiteux Jeana Corallego, muzyka Casimir Gide / Józef Stefani
  • 1849: Tańce perskie, divertissement, muzyka Józef Stefani
  • 1851: Esmeralda, balet w 3 aktach i 5 obrazach wg La Esmeralda Jules’a Perrota, muzyka Cesare Pugni / Józef Stefani
  • 1852: Bal kostiumowy dzieci, divertissement, muzyka N.N.
  • 1852: Uroczystość róż, divertissement, muzyka Józef Stefani
  • 1852: Pałac kryształowy w Londynie, divertissement, muzyka Józef Stefani
  • 1853: Asmodea, diabeł rozkochany, balet w 5 obrazach wg Le diable amoureux Josepha Maziliera, muzyka Giuseppe Alessandro Scaramelli / Józef Stefani
  • 1854: Paquita, czyli Cyganie, balet 3 aktach wg Josepha Maziliera, muzyka Édouard Deldevez / Józef Stefani
  • 1856: Wyspa miłości, balet fantastyczny w 2 aktach, muzyka Weenzel Gährich, Józef Stefani, Franciszek Maciej Małgocki, Konstanty Majeranowski
  • 1857: Korsarz, balet w 3 aktach, 5 obrazach wg Le Corsaire Josepha Maziliera, muzyka Adolphe Adam / Józef Stefani (ze wstawionym mazurkiem Fryderyka Chopina)
  • 1858: Marco Spada, czyli Córka rozbójnika, balet pantomimiczny w 3 aktach, 6 obrazach wg Marco Spada, ou La Fille de bandit Josepha Maziliera, muzyka Daniel Auber / Gabriel Rożniecki
  • 1858: Tańce chińskie, divertissement, muzyka Tomasz Nidecki
  • 1859: Modniarki, czyli Karnawał paryski, balet w 3 aktach wg Carnevals Abenteuer in Paris Pasquale Borriego, muzyka Matthias Strebinger / Gabriel Rożniecki
  • 1860: Dziewice jeziora, balet w 3 aktach, muzyka Gabriel Rożniecki

TwórczośćEdytuj

Romantycznego przełomu w balecie warszawskim dokonał już wprawdzie Maurice Pion, wystawiając w Teatrze Wielkim m. in. Sylfidę według Filippo Taglioniego (1839). Po nim jednak najpierw sam Filippo Taglioni, a potem właśnie Roman Turczynowicz ugruntowali nowy nurt estetyczny w warszawskim repertuarze baletowym. To on opracował dla sceny warszawskiej choreografie sztandarowych baletów romantycznych, wzorując się na głośnych inscenizacjach paryskich. Były to kolejno: Le Diable à quatre (u nas pt. Hrabina i wieśniaczka, 1847), Giselle (1848), Piękna dziewczyna z Gandawy (1848), Diabeł kulawy (1849), Katarzyna, córka bandyty (1850), Esmeralda (1851), Asmodea, diabeł rozkochany (1853), Paquita (1854), Korsarz (1857) oraz Marco Spada, czyli Córka rozbójnika (1858). Na koniec wystawił jeszcze dwa włoskie balety z wiedeńskiego repertuaru: Modniarki, czyli Karnawał paryski (1859) i Monte Christo (1866).

Poza tymi wielkimi widowiskami tworzył autorskie divertissements, a wśród nich popularne potem przez wiele lat Tańce perskie (1849) i Uroczystość róż (1852) – oba do muzyki Józefa Stefaniego. Wystawił także oryginalny balet pełnospektaklowy Dziewice jeziora z muzyką Gabriela Rożnieckiego (1860). Opracowywał sceny taneczne w przedstawieniach operowych. Był m.in. pierwszym choreografem tańców polskich w operach narodowych Stanisława Moniuszki: Halce (1858), Hrabinie (1860) i Strasznym dworze (1865)[2]. Podczas swej wieloletniej pracy pedagogicznej w szkole baletowej Teatru Wielkiego wykształcił dziesiątki polskich tancerzy. W 1867 roku zasłużony baletmistrz otrzymał emeryturę Warszawskich Teatrów Rządowych. Żył jeszcze potem 15 lat, nieczynny już zawodowo, ale serdecznie i z uznaniem wspominany przez prasę przy każdej nadarzającej się okazji. Zmarł w Warszawie 21 maja 1882 roku i pochowany został w grobie rodzinnym na Powązkach.[3]

Warszawskie władze teatralne czasów zaboru rosyjskiego i wieloletnia potem dominacja włoskich baletmistrzów w Teatrze Wielkim zaprzepaściły dorobek wybitnego choreografa polskiego romantyzmu. Po twórczości Romana Turczynowicza pozostało więc zaledwie wspomnienie na kartach historii baletu. Jego imię nosi jednak od 1979 roku Ogólnokształcąca Szkoła Baletowa w Warszawie[4].

Życie prywatneEdytuj

 
Konstancja Turczynowicz i Aleksander Tarnowski w tańcu kaczucza z baletu Hrabina i wieśniaczka w choreografii Romana Turczynowicza, 1847

W 1836 roku Roman Turczynowicz poślubił swoją koleżankę z Teatru Wielkiego, artystkę baletu Konstancję Damse (1818-1880), córkę aktora i kompozytora Józefa Damsego. Już jako Konstancja Turczynowicz w 1843 roku została ona pierwszą tancerką Warszawskich Teatrów Rządowych i zasłynęła jako najwybitniejsza artystka warszawskiego baletu romantycznego w Teatrze Wielkim. Ich dziećmi byli: Józef (1837-?), Karolina, zamężna Filatyn (1839-?), tancerz Jan Konstanty (1840-1878), Franciszek Ksawery (1841-?), Antoni Feliks (1844-?), Roman (1848-1850), aktor Leonard (1856-1899) i aktorka Marianna Justyna, znana jako Maria (1860-1882)[5].

BibliografiaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Turczynowicz, Roman (ang.). W: Oxford Reference [on-line]. Oxford University Press. [dostęp 2017-10-27].
  2. a b c Roman Turczynowicz. W: Encyklopedia teatru [on-line]. [dostęp 2017-10-27].
  3. MOJE CMENTARZE ...: Konstancja i Roman Turczynowicz, mojecmentarze.blogspot.com [dostęp 2018-12-17].
  4. Paweł Chynowski, http://baletowa.pl/historia-i-patron/, 27 października 2017.
  5. Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, geneteka.genealodzy.pl [dostęp 2018-12-06].