Otwórz menu główne

Sarisa (lub sarysa) – długa włócznia piechoty, składająca się z dwóch kawałków drewna dereniowego połączonych metalową tuleją (istniała także odmiana sarisy używana przez kawalerię zwana xyston). Ojczyzną sarisy była starożytna Macedonia, gdzie pod koniec pierwszej połowy IV wieku p.n.e. wprowadził ją na użytek piechoty król Filip II.

Falanga macedońska uzbrojona w sarisy

KonstrukcjaEdytuj

Sarisa składała się z dwóch krótszych kawałków drewna dereniowego, połączonych ze sobą 16 centymetrową żelazną tulejką, poprawiającą jednocześnie wytrzymałość całej konstrukcji. Podzielenie sarisy na dwie krótsze części pozwoliło na zredukowanie naprężeń materiału, które mogły wystąpić przy tak długiej włóczni[1]. Długość sarisy wahała się w zależności od modelu i epoki. Początkowo miała ona długość od 4–5 do 5,5 metra, by w epoce hellenistycznej osiągnąć ponad 6 metrów, a jej średnica wynosiła prawdopodobnie 3,17–3,81 centymetra[2][3].

Istniały trzy typy sarisy. Krótka sarisa mierzyła 4,5 metra i ważyła około 3 kilogramów, zakończona była lekkim 30 centymetrowym grotem. Kolejny typ stanowiła włócznia o takiej samej długości, zaopatrzona jednak w grot z tulejką o łącznej długości 50 centymetrów. Na drugim końcu włóczni znajdowało się żelazne ostrze. Z powodu zwiększenia ilości i masy elementów metalowych w tym rodzaju sarisy jej waga wzrosła do około 5,5 kilograma[4]. Ostatni rodzaj sarisy stanowiła włócznia długości 5,5 metra. Zastosowano w niej znacznie grubsze drzewce, chcąc w ten sposób zneutralizować wibracje, mogące utrudnić jej używanie. Waga drzewca wraz z metalowymi elementami zwiększyła wagę włóczni do 6,2 kilograma. Podobnie jak opisywana wcześniej sarisa, ta także posiadała grot z tulejką oraz ostrze umieszczone na jej końcu.

Ostrze to spełniało kilka zadań. Po pierwsze stanowiło przeciwwagę dla grotu, umożliwiając falangicie trzymanie włóczni znacznie bliżej jej końca. Umożliwiało to wystawienie od 2/3 do 4/5 długości sarisy przed szereg żołnierzy, dzięki czemu aktywny udział w walce mogło podjąć aż pięć szeregów żołnierzy[5]. Po drugie żelazne ostrze można było wbić w ziemię dla uzyskania lepszej stabilności, co było szczególnie ważnej przy odpieraniu ataków jazdy. Kolejnym zastosowaniem dla ostrza było użycie go jako zapasowego grotu w przypadku, gdy drzewce sarisy zostało połamane.

Sposób użyciaEdytuj

Z uwagi na rozmiary i ciężar sarisy falangita musiał trzymać ją dwiema rękami w 1/3 lub 1/5 jej długości[6][5]. Pierwsze pięć szeregów falangi trzymało włócznie poziomo, starając się ugodzić przeciwnika. Sarisy żołnierzy z tylnych szeregów, którzy nie brali aktywnego udziału w starciu, pochylone były do poziomu barków poprzednika. Takie ustawienie włóczni zapewnić miało ochronę falangi przed nadlatującymi pociskami, które miał powstrzymać gęsty las saris[5]. Sarisa nie nadawała się do starć w małej odległości, w której stawała się zupełnie nieporęczna.

HistoriaEdytuj

Dzięki zastosowaniu sarisy wojska macedońskie, których podstawę stanowiły oddziały sarissoforoi (z greckiego noszący sarisy) zdołały osiągnąć przewagę nad panującymi do tej pory na polach bitew greckimi hoplitami, wchodzącymi w skład armii greckich, które walczyły z hegemonią macedońską w Grecji, wprowadzaną przez Filipa II, a następnie w starciu z hoplitami w służbie króla perskiego, oraz w starciu z doborową jazdą perską za panowania Aleksandra III Wielkiego. Po jego śmierci oddziały macedońskiej falangi dominowały na polach bitew świata hellenistycznego aż do II wieku p.n.e., kiedy sarissoforoi ulegli rzymskim legionistom najpierw pod Kynoskefalaj (197 p.n.e.), a następnie pod Magnezją (190 p.n.e.) i Pydną (168 p.n.e.).

PrzypisyEdytuj

  1. Pogląd mówiący że sarisa składała się z dwóch części poparła między innymi Ewa Wipszycka (Historia starożytnych Greków tom II, s. 298), a także Waldemar Heckel, Ryan Jones (Macedonian Warrior: Alexander's Elite Infantryman, s. 14). Kwestia ta pozostaje jednak przedmiotem dyskusji wśród historyków.
  2. Teofrast z Eresos (Badania nad roślinami, 3.12.2) podaje że w jego czasach maksymalna długość sarisy wynosiła 12 łokci (Teofrast ułożył swoje dzieło po 322 p.n.e., a więc już po śmierci Aleksandra III, nie ma jednak powodów by sądzić że krótsza długość sarisy podana przez Teofrasta nie może odnosić się również do czasów Filip II). U opisującego wydarzenia końca IV wieku p.n.e. Poliajnosa (Podstępy wojenne, 2.29.2) długość najdłuższych saris wynosiła 16 łokci, podobnie Polibiusz (Dzieje, 18.29.29) opisując bitwę pod Kynoskefalai (197 p.n.e.) podaje że używane w tym czasie przez macedońskich falangitów włócznie mierzyły 16 łokci. Jednak długość łokcia wahała się między 44 a 52,5 centymetra, a więc nie jest możliwe dokładne oszacowanie na podstawie tych przekazów długości sarisy.
  3. Za: Waldemar Heckel, Ryan Jones (Macedonian Warrior: Alexander's Elite Infantryman, s. 13).
  4. 5,5 kg (Hammond, Starożytna Macedonia, przypis 4 s. 107), 5,35 kg (Nawotka, s. 52).
  5. a b c Polibiusz, Dzieje, 18.29.2.
  6. Uniemożliwiało to wykorzystanie ręki do trzymania tarczy, którą zawieszono za pomocą rzemieni na szyi falangity (Nawotka, s. 56).

BibliografiaEdytuj

  • Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond: Starożytna Macedonia: początki, instytucje, dzieje. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999, s. 105-110. ISBN 83-06-02691-8.
  • Krzysztof Nawotka: Aleksander Wielki. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007, s. 105-110. ISBN 978-83-229-2823-3.
  • Ewa Wipszycka: Armia Filipa II. W: Benedetto Bravo, Marek Węcowski, Aleksander Wolocki: Historia starożytnych Greków. Wyd. 1. Cz. 2: Okres klasyczny. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2009, s. 295-398. ISBN 978-83-235-0412-2.
  • Waldemar Heckel, Ryan Jones: Macedonian Warrior. Alexander's elite infantryman. Hong Kong: OSPREY PUB INC, 2006. ISBN 978-1-84176-950-9. (ang.)

Linki zewnętrzneEdytuj