Otwórz menu główne

Doktryna socjalizmu arabskiegodoktryna polityczna arabskich intelektualistów zapoczątkowana w XIX wieku. Idee socjalizmu w świecie arabskim mają dość bogatą, sięgającą dwa stulecia wstecz, tradycję. Ich propagatorami byli arabscy intelektualiści, którzy w czasie swoich podróży, studiów i pobytu w Europie zapoznali się z wczesnymi ideami utopijnego socjalizmu, a także rozwijającym się ruchem robotniczym oraz jego ideologią. Atrakcyjność głoszonych haseł zyskiwała na znaczeniu głównie w kołach zorientowanych na Zachód zwolenników zasadniczych reform w społeczeństwie muzułmańskim, zorganizowanym w myśl tradycyjnych reguł islamu. Współczesnymi propagatorami byli głównie przedstawiciele mniejszości religijnych występujących często z pozycji walki o tolerancję religijną.

Geneza idei socjalistycznych w świecie arabskimEdytuj

Początków wczesnych idei socjalistycznych należy więc upatrywać we wzajemnych kontaktach między socjalistami Zachodu i Wschodu. Idee te, podobnie jak pojęcia nacjonalizmu czy demokracji, zapożyczone zostały z europejskiej myśli politycznej trafiając na podatny grunt w XIX wieku, który zaznaczył się w historii świata arabskiego jako wiek przebudzenia i kształtowania świadomości narodowej, a także jako okres działalności wielkich reformatorów islamu, usiłujących przystosować społeczeństwo do nowej epoki po kilku wiekach stagnacji i marazmu.

Między 1833 a 1835 rokiem europejscy saint-simoniści wysłali misję propagandową do Stambułu i Egiptu. Późniejsi podróżnicy stwierdzali, że zetknęli się tam z ludźmi zorientowanymi w kwestiach socjalizmu europejskiego. Wielki myśliciel egipski Rifaat at-Tahtawi (1801-1873), który przebywał na studiach w Paryżu w latach 1826-1831, zapoznał się z ideami socjalistycznymi i przedstawił je w jednej ze swych prac już w 1869 r. Jednakże ostrze niechęci czy wrogości narodów wschodnich kierowało się wówczas głównie przeciwko europejskiej dominacji imperialistycznej, a mniej interesowało się koniecznością dokonania wewnętrznych przeobrażeń społeczno politycznych. Niektórzy reformatorzy próbowali wykorzystywać islam w celu oddziaływania na najszersze masy. Odrzucali więc idee socjalistyczne jako szkodliwe dla jedności narodowej, związane z ideologiami niereligijnymi i przedwczesne dla świadomości społecznej. Takie stanowisko reprezentował np. głośny reformator islamu i przeciwnik imperializmu Dżamal ad-Din al-Afghani około 1870 roku, czy postępowy nacjonalista egipski Ahmad Lutfi as-Sajjid (1871-1963)[1].

Inni, choć nieliczni, ale kierujący się myślą naukową i pozytywistyczną, zdobytą w zetknięciu z postępowymi prądami Europy tych czasów, szli dalej, widząc możliwość rozwiązania skomplikowanych problemów rozwojowych społeczeństw arabskich jedynie w adaptacji rozwiązań socjalistycznych. Do pierwszych prekursorów tych idei na gruncie arabskim zaliczyć należy znanego materialistę odrzucającego tradycjonalistyczne poglądy oparte na religii i zasadach KoranuSzibli asz-Szumajjila (1860-1917), który skonkretyzował swe zapatrywania na przebudowę społeczeństwa muzułmańskiego w początkach bieżącego wieku, a także wybitną postać tego okresu – Salamę Musę (1887-1958)[2].

Recepcja idei socjalistycznych w świecie arabskim dokonywała się na drodze kontaktów z myślą europejską w trudnych i specyficznych warunkach braku niepodległości politycznej, głębokiego przywiązania do tradycji i dominującego we wszystkich dziedzinach życia islamu. Istniała tutaj również innego rodzaju prawidłowość: większość wyjeżdżających na studia do Europy pochodziła z rodzin zamożnych, a tylko nieliczni z uboższych. Ci ostatni byli naturalnie podatniejsi na wpływ idei socjalistycznych, ale po powrocie z zagranicy mieli bardzo mały lub żaden wpływ na bieg wydarzeń i rozwój polityczny swych krajów.

Z czasem, gdy państwa arabskie adaptowały szereg instytucji demokratycznych na wzór europejski, władza przeszła w ręce młodych działaczy z klas wyższych, którzy pragnęli wprowadzić raczej system polityczny ściśle odpowiadający istniejącym modelom europejskim niż proponowany przez radykałów, za jakich uchodzili socjaliści. Wybitną postacią tego wczesnego okresu był Szibil asz-Szumajjil, Arab-chrześcijanin. Był działaczem ruchu modernistycznego – odrodzenia czy przebudzenia arabskiego – zarazem pierwszym działaczem, który naukowo wyjaśniał doktrynę socjalizmu, chociaż sama idea była już częściowo znana arabskim myślicielom.

Pod wpływem myśli asz-Szumajjila i Antuna rozpoczął swoją działalność właściwy twórca socjalizmu egipskiego, Salama Musa, także wyznania chrześcijańskiego (kopt). Zwalczając brak tolerancji religijnej wśród muzułmanów i stagnację intelektualną w krajach arabskich znalazł on w socjalizmie i teorii ewolucji ujście i dojście na istniejące warunki społeczne. Jego zainteresowanie ideą socjalizmu pogłębiło się w trakcie pobytu w Europie w latach 1908-1911. „Socjalizm – zauważał – jest nowym sposobem widzenia rzeczy, który jaskrawo przedstawił mi sytuację biednych klas Egiptu, a zatem rozwój socjalizmu w naszym kraju stał się przedmiotem mojego zainteresowania”. W 1909 r. poznał Keira Hardie, lidera Niezależnej Partii Pracy i członka parlamentu, który wywarł na nim wielkie wrażenie. Pisał później na ten temat: „Kiedy się z nim spotkałem, powiedział mi, że jest socjalistą, i że socjalizm zwycięży najpierw w Europie, a potem rozprzestrzeni się na inne części świata. Dodawał, że imperializm brytyjski musi się skończyć w Egipcie, jak też w Indiach, i że jest naszym obowiązkiem, naszym pierwszym patriotycznym obowiązkiem w Egipcie wyrzucić Anglików, po czym będziemy mogli przeprowadzić reformy społeczne”. Poglądy te wywarły wielkie wrażenie na Musie, który po powrocie do Egiptu zaczął propagować socjalizm i idee liberalne na łamach prasy egipskiej.

We wczesnych latach rozwoju arabskiej myśli socjalistycznej nie podejmowano właściwie jakiejś krytycznej, twórczej polemiki z głoszonymi teoriami utopijnymi, ponieważ większość pisarzy była bardziej zainteresowana kwestiami religijnymi i narodowymi. Do pierwszej wojny światowej hasła i teorie pierwszych socjalistów wzbudzały bardzo małe zainteresowanie, ponieważ społeczeństwo nie było jeszcze przygotowane na przyjęcie tak liberalnych idei, biorąc pod uwagę specyfikę sytuacji, niezwykle głęboko zakorzeniony tradycjonalizm religijny i niski stopień świadomości politycznej. Mimo to stanowiły one istotny zaczątek myśli socjalistycznej, która w pełniejszej postaci stała się przedmiotem zainteresowań następnej generacji działaczy i myślicieli.

Baasizm – polityczna doktryna Socjalistycznej Partii Odrodzenia Arabskiego – BaasEdytuj

 
Michel Aflak – główny ideolog Partii Baas
Osobny artykuł: baasizm.

Baas – Socjalistyczna Partia Odrodzenia Arabskiego (hizb al-baas al-arabi al-isztiraki) ma najstarszą doktrynę socjalizmu w świecie arabskim. Idee socjalistyczne były wprawdzie znane i rozwijały się już od początku bieżącego stulecia, ale nie stanowiły one jakiegoś zwartego systemu, przynajmniej w tej formie i postaci, jak prezentowane przez Baas. Partia powstała w 1947 roku w Syrii z połączenia Partii Odrodzenia (hizb al-baas al-arabi), założonej cztery lata wcześniej przez młodych nauczycieli: Michela Aflaka i Salaha ad-Din al-Bitara, z Arabską Partią Socjalistyczną (hizb-al-arabi al-isztiraki) Akrama al-Hauraniego. Formalne połączenie obu partii nastąpiło w 1954 roku na drugim kongresie narodowym i od tego czasu partia nosi obecną nazwę[3].

Osobny artykuł: Partia Baas (Syria).

Baas działała i działa współcześnie w wielu państwach arabskich. Obecnie sprawuje władzę w Syrii, gdzie przejęła ją na skutek zamachu stanu z 8 marca 1963[4]. Partia Baas jako rządząca formacja de facto nie realizowała koncepcji Aflaka. W organizacji doszło do rywalizacji między skrzydłem radykalnym i umiarkowanym, na którą nakładały się konflikty wyznaniowe i ściśle personalne[5]. Walka o władzę w Baas zakończyła się, gdy radykałowie baasistowscy zostali odsunięci od władzy wskutek zamachu stanu Hafiza al-Asada, który ogłosił zmianę ideologicznej orientacji kraju, odsuwając socjalizm na dalszy plan[6]. Z czasem hasła baasistowskie straciły na znaczeniu, nawet w oficjalnej propagandzie państwowej, zastępowane przez coraz silniejszy kult samego Hafiza al-Asada[6]. W latach 80. XX wieku całkowicie wycofano się z głoszenia haseł socjalistycznych, posługując się jedynie pojęciami solidarności społecznej i egalitaryzmu. Powtarzały się z kolei nawiązania do obrony przed Izraelem i innymi wrogami zewnętrznymi, a z czasem pojawiły się elementy podkreślające przywiązanie al-Asada do islamu[7]. Obecnym prezydentem Syrii jest syn Hafiza, Baszszar (rządzi krajem od 2000 roku)[8].

Partia w przeszłości sprawowała władzę także w Iraku. Baas po raz pierwszy objął władzę w tym kraju w lutym 1963. Po dziewięciu miesiącach wewnętrzne konflikty w organizacji doprowadziły jednak do jej odsunięcia od kierowania państwem. Drugi zamach stanu iraccy baasiści przeprowadzili w lipcu 1968. W ciągu kilku lat pełnię władzy w państwie zjednoczył w swoich rękach Saddam Husajn, który od 1979 posiadał pełnię władzy[9]. Iraccy baasiści, dochodząc do władzy, kładli w swoim programie większy nacisk na realizację idei jedności arabskiej niż na budowę socjalizmu. Z czasem na znaczeniu wzrosły hasła religijne i w dalszej mierze narodowe. Saddam jako Przywódca Konieczności interpretował baasizm jako ideologię państwową niezależnie od jej pierwotnego brzmienia[9].

Socjalizm w programie Frontu Wyzwolenia Narodowego (FLN) w AlgieriiEdytuj

Choć idee lewicowe znane były w Algierii na długo przed rokiem 1962 – rokiem uzyskania niepodległości – to do tego czasu nie odgrywały w życiu politycznym tego kraju większego znaczenia. Już w 1920 roku powstała Komunistyczna Partia Algierii stanowiąca jednak do 1936 sekcję algierską Francuskiej Partii Komunistycznej, m.in. z racji statusu polityczno-prawnego Algierii (francuskie departamenty zamorskie). Później stała się partią autonomiczną, a jej działacze i członkowie aktywnie uczestniczyli w ruchu niepodległościowym, propagując zarazem w społeczeństwie algierskim swe idee[10].

Z momentem wybuchu rewolucji algierskiej na scenie politycznej pojawiły się dwie nowe formacje: Armia Wyzwolenia Narodowego (Armée de la Libération Nationale, ALN) – jako ramię wojskowe, oraz Front Wyzwolenia Narodowego (Front de la Libétration Nationale, FLN, ar. al-Dżabha at-Taharrurija al-Watanija) – jako organ kierownictwa politycznego całego ruchu[10]. Organizacje wyzwoleńcze zostały zasilone przez licznych działaczy socjalistycznych i lewicowo-nacjonalistycznych[11]. Po zwycięstwie Algierczyków w wojnie z Francją na czele państwa stanął Ahmad Ben Bella będący liderem radykalnego skrzydła FWN[12][11]. Prezydent w trakcie swoich rządów realizował lewicowy program polityczny, wzorując swoje reformy na tych dokonywanych w ówczesnym Egipcie[11]. W polityce realizowanej przez Bellę występowały przy tym dość istotne różnice w porównaniu z modelem egipskim (sceptycyzm wobec ZSRR i panarabizmu)[11]. Rząd Algierii dużą wagę przywiązywał do polityki afrykańskiej. Bella wspierał ruchy antykolonialne w państwach Afryki, zaopatrywał i finansował między innymi rebeliantów walczących o niepodległość Angoli[13], PAIGC (grupę walczącą o niepodległość Gwinei Bissau i Wysp Zielonego Przylądka)[14][15], antyapartheidowski Afrykański Kongres Narodowy[16] a także działające poza Afryką Czarne Pantery (walczącą o prawa Afroamerykanów)[17].

Radykalne rządy Belli nie trwały w Algierii długo. W 1965 roku został on obalony w zamachu stanu przez Huariego Bumediena. Będący jednym z liderów FWN Bumedien [18][11] zaczął wprowadzać gospodarkę w socjalistycznym stylu (Bella był zwolennikiem samorządności)[19] i skupił się na uprzemysłowieniu kraju[20]. W odróżnieniu od innych socjalistów arabskich nie orientował się na współpracę ze Związkiem Radzieckim utrzymując dobre stosunki zarówno z Układem Warszawskim, jak i NATO. Pozostawał radykalnym krytykiem proamerykańskich monarchii arabskich, Izraela, duchownych islamskich oraz kapitalizmu[11].

Naseryzm: egipska forma socjalizmuEdytuj

 
Gamal Abdel Naser, prezydent Egiptu w latach 1954-1970

Nazwy tych ruchów i ideologii związane są z nazwiskami dwóch kolejnych prezydentów Egiptu od obalenia monarchii króla Faruka w wyniku rewolucji 23 lipca 1952 Gamala Abdela Nasera (1954-1970) i Anwara as-Sadata (1970-1981). Pierwszy z prezydentów usiłował wprowadzić w Egipcie ustrój państwa zbliżony w pewnym stopniu do realnego socjalizmu. Wprowadził w Egipcie ustrój jednopartyjny, w którym dominującą pozycję osiągnęła Arabska Unia Socjalistyczna[21]. Ideologia partii łączyła w sobie socjalizm z arabskim nacjonalizmem (z silnymi odwołaniami do narodu egipskiego)[22]. Arabska Unia Socjalistyczna w okresie rządów Nasera przeprowadziła szereg reform utrzymanych w lewicowym duchu. Wśród nich znalazła się nacjonalizacja banków, towarzystw ubezpieczeniowych i głównych gałęzi przemysłu[21]. W ramach panarabizmu Naser dążył do politycznego zjednoczenia wszystkich Arabów, z jego inicjatywy utworzona została krótkotrwała Zjednoczona Republika Arabska, w skład której obok Egiptu weszły Syria i Jemen[21][23]. System ideologiczny naseryzmu został nazwany przez historyka Paula Johnsona mieszanką poglądów marksistowskich, zachodniego liberalizmu i islamu[21].

Następca Nasera na stanowisku, as-Sadat cofnął wcześniej wyznaczony kurs. W gospodarce wprowadził na nowo elementy wolnego rynku oraz przeprowadził prywatyzację[24]. Liberalna polityka as-Sadata doprowadziła do powstania partii i organizacji krytykujących nowego prezydenta z pozycji naserystowskich. Nowy prezydent z coraz większym sceptycyzmem podchodził do działających w kraju ruchów lewicowych cieszących się poparciem Nasera (w 1981 roku aresztował na przykład część działaczy Socjalistycznej Partii Pracy)[25].

W trakcie trwania zimnej wojny Egipt pozostał neutralny, stając się jednym z założycieli Ruchu państw niezaangażowanych. Pomimo neutralności w okresie Nasera dość istotnym czynnikiem polityki zagranicznej było utrzymywanie bliskich relacji z krajami bloku wschodniego oraz silne tendencje antyizraelskie (wojna sześciodniowa i sponsorowanie bojówek palestyńskich)[26][21]. Kurs ten w pierwszych latach kontynuował as-Sadat, zrezygnował z niego jednak po 1970 roku na rzecz utrzymywania bliskich polityków ze Stanami Zjednoczonymi i pojednania z Izraelem (co wywołało niechęć do niego środowiska islamistycznego)[24],

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. J.M. Ahmed, The Intelectual Origins of Egyptian Nationalism, London 1960, s.197
  2. Zob. Salama Musa, The Education of Salama Musha (autobiografia), Leiden 1961
  3. Rafał Ożarowski, Ideologia na Bliskim Wschodzie, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006, s. 27-8, ISBN 83-7326-356-X, OCLC 749828185.
  4. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 46-47. ISBN 978-83-7638-111-4.
  5. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 48-49. ISBN 978-83-7638-111-4.
  6. a b Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 54-55. ISBN 978-83-7638-111-4.
  7. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 60. ISBN 978-83-7638-111-4.
  8. Chronologia wydarzeń w Syrii 1918–2012.
  9. a b Ożarowski R.: Ideologia na Bliskim Wschodzie. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006, s. 31-34. ISBN 83-7326-356-X.
  10. a b Algieria (WIEM, darmowa encyklopedia).
  11. a b c d e f Nadeem F. Paracha: Socjalizm islamski. Część II – czas sukcesów (1952-78)
  12. Alan Palmer, Kto jest kim w polityce. Świat od roku 1860, Wydawnictwo Magnum, Warszawa, 1998, przeł. Wiesław Horabik, Tadeusz Szafrański, s. 45
  13. Algeria: The Politics of a Socialist Revolution, 1970, s. 164.
  14. Modern African Wars: Angola and Moçambique 1961-1974, 1988. s.12.
  15. Wars in the Third World since 1945, 1995. s. 35.
  16. African National Congress Timeline 1960-1969
  17. A BLACK PANTHER GUIDE TO ALGIERS
  18. Laurent Greilsamer, Ostatnie dni Huariego Bumediena, w: Ostatnie dni dyktatorów, wyd. Znak Horyzont, Kraków 2014, tłum. Anna Maria Nowak, s. 118.
  19. Aleksandra Kasznik-Christian, Algieria, Warszawa 2006, s. 387.
  20. Laurent Greilsamer, Ostatnie dni Huariego Bumediena, w: Ostatnie dni dyktatorów, wyd. Znak Horyzont, Kraków 2014, tłum. Anna Maria Nowak, s. 119.
  21. a b c d e Gamal Abdel Naser - budował „socjalizm arabski” (Polskie Radio).
  22. Rami Ginat (1997). Egypt's Incomplete Revolution: Lutfi Al-Khuli and Nasser's Socialism in the 1960s. Routledge. ​ISBN 0-7146-4738-1​.
  23. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 188. ISBN 978-83-04-05039-6.
  24. a b Anwar as-Sadat - zawrócił Egipt ku Zachodowi (Polskie Radio).
  25. Stępniewska-Holzer B., Holzer J.: Egipt. Stulecie przemian. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2006, s. 197-198. ​ISBN 978-83-89899-58-3​.
  26. Stępniewska-Holzer B., Holzer J.: Egipt. Stulecie przemian. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2006, s. 119-122. ​ISBN 978-83-89899-58-3​.

BibliografiaEdytuj

  • Tadeusz Fryzeł: Arabska myśl socjalistyczna. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985.
  • Zbigniew Dobosiewicz „Algieria dnia dzisiejszego”, Warszawa 1971 r.
  • Tadeusz Fryzeł „Panarabizm. Źródła i rozwój idei”, Kraków 1974 r.
  • Tadeusz Fryzeł „Liga Państw Arabskich”, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1981 r.
  • Ignacy Krasicki „Współczesna Algieria”, Warszawa 1978 r.
  • „Świat Arabski”, Warszawa 1977 r.
  • Jerzy Kleer „Trzeci Świat a socjalizm”, Warszawa 1964 r.