Traktat gwarancyjny

Traktat gwarancyjny – jedno z porozumień podpisanych w 1959 po negocjacjach brytyjsko-grecko-tureckich dotyczących przyszłości Cypru, regulujący kształt przyszłego niepodległego państwa cypryjskiego oraz gwarantujący jego suwerenność[1].

Od 1954 na Cyprze trwały walki partyzanckie prowadzone przeciwko kolonialnej administracji brytyjskiej przez Narodową Organizację Bojowników Cypryjskich. Dopuszczała się ona również aktów sabotażu i terroru, domagając się zrzeczenia się przez Wielką Brytanię kontroli nad wyspą, a następnie przyłączenia Cypru do Grecji (enosis)[2]. Równocześnie dyplomacja grecka prowadziła na forum międzynarodowym zabiegi popierające ideę enosis. W związku z tym w 1955 Wielka Brytania zgodziła się na podjęcie rozmów w sprawie przyszłości Cypru, zapraszając do nich, wbrew intencjom Grecji, także Turcję, uzasadniając ten fakt obecnością na wyspie społeczności tureckiej oraz kluczowego znaczenia Cypru dla całego regionu wschodniego Morza Śródziemnego[3]. Kilkuletnie rozmowy między trzema państwami ujawniły rozbieżne koncepcje rozwiązania problemu Cypru przedstawiane przez stronę grecką i turecką[4]. Ponieważ jednak zarówno Grecji, jak i Turcji zależało na zawarciu porozumienia, w czasie konferencji w Zurychu w lutym 1959 postanowiono sporządzić dwa traktaty regulujące politykę wewnętrzną i zewnętrzną niepodległego Cypru, w szczególności chroniące będącą w znacznej mniejszości ludność muzułmańską[5]. Pierwszy z nich nosił nazwę traktatu gwarancyjnego, drugi ustanawiał sojusz między Grecją, Turcją a Cyprem[5].

Traktat gwarancyjny zapewniał niezależność i integralność terytorialną Cypru. Oznaczało to zarówno zablokowanie dążeń greckich do enosis, jak i uniemożliwiało realizację proponowanej przez Turków cypryjskich koncepcji podziału wyspy (taksim). Republice Cypru zabraniano wchodzenia w unię polityczną lub ekonomiczną z jakimkolwiek innym państwem, a nawet prowadzenia aktywności na jej rzecz[5]. Wyjątkiem miało być uczestnictwo kraju we Wspólnocie Narodów[6]. Wielka Brytania, Grecja i Turcja zobowiązywały się do stania na straży jedności Cypru. Ponadto w razie przypadków łamania konstytucji przez polityków cypryjskich miały konsultować się między sobą i uzgadniać sposób przywrócenia w kraju porządku. W razie niemożności podjęcia wspólnych działań każda ze stron otrzymała prawo jednostronnej interwencji[7].

Już po ogłoszeniu niepodległości wyspy, politycy cypryjscy pochodzenia greckiego, na czele z prezydentem kraju arcybiskupem Makariosem III traktowali traktat gwarancyjny - i inne umowy międzynarodowe dotyczące Cypru - jako rozwiązania tymczasowe. Ich celem długofalowym pozostała enosis. Makarios III, kierujący polityką zagraniczną Cypru praktycznie jednoosobowo, liczył początkowo, że uzyska poparcie dla anulowania traktatów w ONZ, powołując się na fakt narzucenia ich społeczności cypryjskiej wbrew zasadzie samostanowienia. Z czasem dostrzegł, że Stany Zjednoczone, Turcja, Grecja i Wielka Brytania zgadzają się co do konieczności zachowania status quo na Cyprze, obawiając się wewnętrznego konfliktu w NATO w razie jego zmiany. Niemożność uzyskania poparcia krajów zachodnich dla idei enosis skłoniła go zatem do poszukiwania sojuszników w bloku państw socjalistycznych i wśród krajów rozwijających się, w tym tych, które niedawno uzyskały niepodległość w ramach demontażu systemu kolonialnego. Zachowywał przy tym dobre relacje z państwami bloku zachodniego[8]. Ze starań na rzecz odwołania traktatu gwarancyjnego i innych porozumień zawartych równolegle z nim Makarios III wycofał się po 1967, gdy władzę w Grecji przejęła junta czarnych pułkowników; prezydent Cypru nie chciał bowiem unii Cypru z Grecją, gdy ta była rządzona w sposób autorytarny[9].

PrzypisyEdytuj

  1. Treaty of Guarantee. Signed at Nicosia, on 16 August 1960
  2. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 117-120. ISBN 83-88938-19-3.
  3. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 121-122. ISBN 83-88938-19-3.
  4. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 166-169. ISBN 83-88938-19-3.
  5. a b c Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 169. ISBN 83-88938-19-3.
  6. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 177. ISBN 83-88938-19-3.
  7. Osiewicz P.: Pokojowa regulacja kwestii cypryjskiej. Aspekty prawne i polityczne. Toruń: MADO, 2008, s. 97. ISBN 978-83-89886-92-7.
  8. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 182–187. ISBN 83-88938-19-3.
  9. Adamczyk A.: Cypr. Dzieje polityczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 242–243. ISBN 83-88938-19-3.