Otwórz menu główne

Układ w Chyżnem

porozumienie polsko-czechosłowackie z 31 grudnia 1918
(Przekierowano z Układ chyżniański)
Mapa etniczna Orawy
Mapa terenów plebiscytowych na Orawie, Spiszu i Śląsku Cieszyńskim

Układ w Chyżnem – porozumienie polsko-czechosłowackie z 31 grudnia 1918 r., dotyczące rozgraniczenia terytoriów spornych na Spiszu i Orawie, zawarte w Chyżnem.

Na zebraniu 5 listopada 1918 r. mieszkańcy Jabłonki i okolic przyjęli rezolucję, w której zadeklarowali wolę przyłączenia polskojęzycznej części Orawy do Polski. Tego samego dnia powołano też Radę Narodową, którą upoważniono do sprowadzenia na Orawę polskich żołnierzy, co nastąpiło już 6 listopada, kiedy z Czarnego Dunajca przybyły dwa plutony Wojska Polskiego, które dyslokowały się w Piekielniku, Jabłonce, Suchej Górze oraz Głodówce. 10 listopada na konferencji polsko-słowackiej w Żubrohławie wyrażono obopólną wolę porozumienia i wytyczenia granicy na zasadach etnicznych[1].

Ostatecznie porozumienie polsko-słowackie przekreśliły władze nowo powstałej Czechosłowacji, które w grudniu 1918 r. wysłały wojska do opanowania terytorium na Spiszu i Orawie, łącznie z niektórymi polskojęzycznymi wsiami. 24 grudnia została podpisana w Popradzie polsko-czechosłowacka umowa w sprawie zawieszenia broni i wyznaczenia linii demarkacyjnej, a 31 grudnia kolejne rokowania odbyły się w Chyżnem[1][2].

Podczas rozmów w Chyżnem czechosłowacka delegacja zażądała wycofania się Polaków z terenów powiatu trzcianskiego, za dawną granicę galicyjsko-węgierską. Polacy odmówili wycofania z kontrolowanych terenów i domagali się wycofania wojsk czechosłowackich z polskich wsi w powiecie namiestowskim. Ostatecznie ustalono porozumienie na zasadzie status quo, a polska delegacja przeforsowała wpisanie do protokołu porozumienia klauzuli, że ustalone warunki jako tymczasowe nie oznaczają rezygnacji Polski z pretensji terytorialnych względem Czechosłowacji w powiecie namiestowskim[1][3][4].

Układ w Chyżnem stracił ważność 13 stycznia 1919 r., gdy polskie wojska były zmuszone wycofać się ze Spisza i Orawy, a ich miejsce szybko zajęły jednostki czechosłowackie. Czeska okupacja cechowała się grabieżami, konfiskatą polskich książek i gazet, wymuszeniami, groźbami wysiedlenia do Polski i przemocą, zdarzały się przypadki zabójstw na tle politycznym[1]. Wobec takiego rozwoju sytuacji powstała delegacja Spisza i Orawy na konferencję wersalską, w skład której weszli ks. Ferdynad Machay, Piotr Borowy, Wojciech Halczyn i dr Kazimierz Rouppert[5]. Ostatecznie nie doszło do planowanego na tym terenie plebiscytu i decyzją Rady Ambasadorów wytyczono linię graniczną podobną do ustaleń z Chyżnego, jedynie część Lipnicy Wielkiej oddając Czechosłowacji. Granica została skorygowana w 1924 r., gdy Polska uzyskała Lipnicę Wielką w zamian za Suchą Górę i Głodówkę[6]. W 1938 r. Polacy po ultimatum odzyskali te dwie wsie, jednak 1945 roku przywrócono granicę sprzed 1938 roku[1][7].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Kurier Orawski, Układ Chyżniański, Kurier Orawski [dostęp 2019-01-07] (pol.).
  2. Marcel Jesenský, The Slovak-Polish Border, 1918–1947, Houndmills, Hampshire: Palgrave Macmillan, 2014, strony chronologii, ISBN 978-1-137-44962-7 [dostęp 2019-01-10] (ang.).
  3. Marcel Jesenský, Between Realpolitik and Idealism: The Slovak-Polish Border, 1918–1947, rozprawa doktorska, Department of History, University of Ottawa, 2012, przypis 89, s. 71 [dostęp 2019-01-10] (ang.).
  4. Spisz Polski. Dyplomatyczna klęska 1918–1924, wRealu24.pl, 2018 [dostęp 2019-01-10].
  5. 75 rocznica śmierci Romana Dmowskiego – dyplomaty zasłużonego również dla Orawy [dostęp 2019-01-07] (pol.).
  6. Przemysław Mandela, Kwestia Spisza i Orawy, Salon24.pl, 2009 [dostęp 2019-01-10].
  7. Historia Orawy, strona Gminy Jabłonka [dostęp 2019-01-10].