Wjosa[1] (alb. Vjosa, Vjosë; gr. Αώος, Aṓos) – rzeka w Albanii i Grecji.

Wjosa
Ilustracja
Wjosa w miejscowości Tepelena
Kontynent Europa
Państwo  Albania
 Grecja
Rzeka
Długość 272 km
Powierzchnia zlewni 6704 km²
Średni przepływ 141,5 m³/s Pocem
Źródło
Miejsce Pindos
Wysokość 1343 m n.p.m.
Ujście
Recypient Morze Adriatyckie
Wysokość 0 m n.p.m.
Współrzędne 40°38′34″N 19°19′02″E/40,642778 19,317222
Położenie na mapie Albanii
Mapa lokalizacyjna Albanii
ujście
ujście
Wjosa na wschód od Përmetu

Ma długość 272 km, z czego pierwsze 80 km w Grecji, a pozostałe 192 km w Albanii[2]. Jej źródła znajdują się w górach Pindos, w masywie Avgo na wysokości 1343 m n.p.m. Powierzchnia zlewni rzeki Wjosy wynosi 6704 km2 z czego 4365 km2 na obszarze Albani. Uchodzi do Morza Adriatyckiego. Uznawana za jeden z najmniej przekształconych systemów rzecznych Europy[2][3].

Charakterystyka przyrodniczaEdytuj

Rzeka Wjosa wraz z dopływami stanowi miejsce życia organizmów z różnych grup taksonomicznych i lokalne centrum bioróżnorodności[4]. Z uwagi na niewielki stopień antropogenicznych przekształceń i zachowaną ciągłość ekologiczną (brak zapór i in. sztucznych barier) dorzecze Wjosy stanowi modelowy przykład naturalnego systemu rzecznego w obszarze śródziemnomorskim[2] cechujący się wysoką bioróżnorodnością oraz wysokim stopniem endemizmu[5].

Warunki hydrologiczne i geomorfologiczneEdytuj

Wjosa charakteryzuje się reżimem pluwialno-niwalnym[6] z wysokimi opadami i najwyższymi przepływami występującymi w okresie zimy/wczesnej wiosny. Wysokie przepływy (powyżej 200 m3/s) w Pocem występują od grudnia do kwietnia. Od czerwca do października przepływ wynosi zwykle mniej niż 100 m3/s. Średni przepływ Wjosy to 141,5 m3/s[2] w przekroju wodowskazowym Pocem i 195 m3/s przy ujściu[7]. Maksymalny przepływ zarejestrowany w Pocem wyniósł 4160 m3/s[6].

Koryto Wjosy w górnym i środkowym biegu jest roztokowe, miejscami proste, a w dolnym biegu kręte i meandrujące[8]. Wjosa przepływa przez góry Epiru Albańskiego zbudowane głównie z wapieni i fliszu. Duży udział wapieni w materiale niesionym przez rzekę nadaje jej charakterystyczny błękitny kolor. Duże nachylenie stoków, łatwo erodujący materiał i użytkowanie zlewni (duża powierzchnia uprawiana lub wypasana) sprzyja denudacji, a więc dużej dostawie materiału do koryta rzeki i poszerzaniu koryta oraz wykształcania się koryt roztokowych. Koryto Wjosy w maksymalnie ma ponad 1300 m szerokości, z kolei w odcinkach przełomowych w środkowym biegu nawet tylko 15 metrów.

Występowanie ryb i minogówEdytuj

W dorzeczu Wjosy stwierdzono występowanie ok. 32 gatunków ryb i minogów[5], z czego aż 11 gatunków endemicznych dla Półwyspu Bałkańskiego i 4 gatunków obcych. Gatunki te należą do 14 rodzin.

Lista gatunków ryb i minogów występujących w dorzeczu Wjosy[5]
Nazwa polska Nazwa łacińska Siedlisko Występowanie Status na czerwonej liście IUCN
Minóg morski Petromyzon marinus anadromiczny rodzimy LC
Jesiotr zachodni Acipenser sturio anadromiczny rodzimy CR
Jesiotr adriatycki Acipenser naccarii anadromiczny rodzimy CR
Węgorz europejski Anguilla anguilla katadromiczny rodzimy CR
Parposz Alosa fallax anadromiczny rodzimy LC
Alburnoides aff. prespensis[9] słodkowodny rodzimy
Alburnoides fangfangae[9] słodkowodny endemiczny
Alburnoides devolli[9] słodkowodny endemiczny
Alburnus scoranza(ang.) słodkowodny rodzimy LC
Barbus prespensis słodkowodny endemiczny LC
Karaś Carassius spp. słodkowodny obcy
Chondrostoma ohridana słodkowodny endemiczny NT
Gobio skadarensis słodkowodny endemiczny EN
Brzana albańska Luciobarbus albanicus słodkowodny endemiczny LC
Pachychylon ozdobny Pachychilon pictum słodkowodny endemiczny LC
Pelasgus thesproticus słodkowodny endemiczny NT
Czebaczek amurski Pseudorasbora parva słodkowodny obcy
Squalius platyceps słodkowodny endemiczny LC
Cobitis ohridana słodkowodny endemiczny LC
Oxynoemacheilus pindus słodkowodny endemiczny VU
Pstrąg tęczowy Oncorhynchus mykiss słodkowodny obcy
Salmo farioides słodkowodny rodzimy
Cefal złocisty Chelon aurata amfidromiczny rodzimy
Tępogłów grubowargi Chelon labrosus amfidromiczny rodzimy LC
Chelon ramada amfidromiczny rodzimy
Ostronosik Chelon saliens amfidromiczny rodzimy
Mugil Mugil cephalus amfidromiczny rodzimy LC
Ateryna Boyera Atherina boyeri amfidromiczny rodzimy LC
Gambuzja kropkowana Gambusia holbrooki słodkowodny obcy
Karpieńczyk pręgowany Aphanius fasciatus słodkowodny rodzimy LC
Labraks Dicentrarchus labrax amfidromiczny rodzimy LC
Stornia Platichthys flesus amfidromiczny rodzimy LC

Zagrożenia i ochrona rzekiEdytuj

Dorzecze Wjosy zagrożone jest budową zapór i hydroelektrowni[10]. Na samej Wjosie planowana była budowa dwóch hydroelektrowni, Pocem i Kalivac. Dodatkowo, na dopływach planowana jest budowa ok. 40 zapór. Budowa zapór na tak naturalnej rzece oznaczałaby katastrofę ekologiczną, skutkowałaby lokalnymi ekstynkcjami i zmniejszeniem populacji wielu gatunków ryb[10][3]. Jedna z zapór na Wjosie była od lat w trakcie budowy, jednak bez naruszenia samego koryta rzeki.

Na rzecz ochrony rzeki Wjosy działają naukowcy, aktywiści i organizacje pozarządowe z Albanii i Europy. We wrześniu 2020 roku udało się osiągnąć pewien sukces - premier Albanii Edi Rama i prezydent Ilir Meta ogłosili, że aktualne pozwolenia na budowę hydroelektrowni na Wjosie zostają cofnięte[11], poparli także projekt utworzenia Parku Narodowego Dzikiej Rzeki Wjosy[12].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/protokol_ksng/protokol_ksng-34_posiedzenie.pdf
  2. a b c d Fritz Schiemer i inni, The Vjosa River corridor: a model of natural hydro-morphodynamics and a hotspot of highly threatened ecosystems of European significance, „Landscape Ecology”, 35 (4), 2020, s. 953–968, DOI10.1007/s10980-020-00993-y, ISSN 1572-9761 [dostęp 2020-10-24] (ang.).
  3. a b Paul Meulenbroek i inni, Conservation Requirements of European Eel (Anquilla anquilla) in a Balkan Catchment, „Sustainability”, 12 (20), 2020, s. 8535, DOI10.3390/su12208535, ISSN 2071-1050 [dostęp 2020-10-24] (ang.).
  4. Spase Shumka i inni, The Vjosa catchment – a natural heritage Spase, „Acta ZooBot Austria”, 155, 2018.
  5. a b c Spase Shumka, Paul Meulenbroek, Fritz Schiemer & Radek Šanda Based, Fishes of the River Vjosa – an annotated Checklist Spase, „Acta ZooBot Austria”, 155, 2018.
  6. a b Fritz Schiemer i inni, The Vjosa River corridor: a riverine ecosystem of European significance, „Acta ZooBot Austria”, 155, 2018.
  7. Alqiviadh Cullaj i inni, The quality of Albanian natural waters and the human impact, „Environment International”, 31 (1), 2005, s. 133–146, DOI10.1016/j.envint.2004.06.008, ISSN 0160-4120 [dostęp 2020-10-24] (ang.).1 stycznia
  8. M. Rinaldi i inni, Classification of river morphology and hydrology to support management and restoration, „Aquatic Sciences”, 78 (1), 2016, s. 17–33, DOI10.1007/s00027-015-0438-z, ISSN 1015-1621 [dostęp 2020-10-24] (ang.).
  9. a b c N.G. Bogutskaya, P. Zupančič, A.M. Naseka, TWO NEW SPECIES OF FRESHWATER FISHES OF THE GENUS ALBURNOIDES, A. FANGFANGAE AND A. DEVOLLI (ACTINOPTERYGII: CYPRINIDAE), FROM THE ADRIATIC SEA BASIN IN ALBANIA, „Proceedings of the Zoological Institute RAS”, 2010.
  10. a b Schwarz U. i inni, Eco-masterplan for Balkan Rivers, 2018.
  11. No hydropower plants to be built on Vjosa river, Balkan Green Energy News, 1 października 2020 [dostęp 2020-10-24] (ang.).
  12. Vision for Vjosa: Europe’s 1st Wild River National Park!, balkanrivers.net [dostęp 2020-10-24] (ang.).

BibliografiaEdytuj

  • Krystyna Jawecka, Krystyna Zalewska (red.), Grecja. Albania. Mapa przeglądowa Europy. Skala 1:1500 000, Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa – Wrocław 1985
  • Tadeusz Wilgat, Albania, w: Antoni Wrzosek (red.), Geografia powszechna, tom III: Europa (bez ZSRR), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965