Otwórz menu główne

Zakład Pojazdów Szynowych

przedsiębiorstwo ze Stargardu zajmujące się naprawą i budową pojazdów szynowych

Zakład Pojazdów Szynowych – zlokalizowany w Stargardzie oddział warszawskiego przedsiębiorstwa ZPS, zajmujący się naprawą i budową pojazdów szynowych. Jego historia sięga 1859, kiedy to w związku z budową linii kolejowej ze Stargardu do Koszalina powstały prowizoryczne warsztaty. Po II wojnie światowej działały one jako Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego. W 2000 fabrykę postawiono w stan likwidacji i została ona przejęta, a na jej bazie powstała Fabryka Pojazdów Szynowych. W 2003 została ona ponownie przejęta i od 2006 przedsiębiorstwo funkcjonuje pod obecną nazwą.

Zakład Pojazdów Szynowych
Ilustracja
Logo dawnego ZNTK Stargard
Państwo  Polska
Adres ul. Pierwszej Brygady 35
73-110 Stargard
Data założenia 2003
Forma prawna oddział
Prezes Stanisław Miszczyk
Nr KRS 0000157384
Dane finansowe
Kapitał zakładowy 50 000 PLN
Położenie na mapie Stargardu
Mapa lokalizacyjna Stargardu
Siedziba zakładu
Siedziba zakładu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Siedziba zakładu
Siedziba zakładu
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Siedziba zakładu
Siedziba zakładu
Położenie na mapie powiatu stargardzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu stargardzkiego
Siedziba zakładu
Siedziba zakładu
Ziemia53°20′32,1″N 15°01′29,2″E/53,342250 15,024778
Strona internetowa

HistoriaEdytuj

Powstanie i działalność do 1945Edytuj

Pierwsze, prowizoryczne warsztaty uruchomiło Towarzystwo Kolei Stargardzko-Poznańskiej, wraz z oddaniem do użytku całej linii do Poznania 9 sierpnia 1848. Następnie wraz z planami rozwoju sieci kolejowej rozpoczęto budowę Warsztatów Kolejowych (Ausbesserungswerk Stargard), które oddano do użytku dwa dni przed otwarciem linii do Koszalina 30 maja 1859. W pierwszych latach działalności zakład zatrudniał 11 urzędników i 100 robotników[1] Na terenie zakładów znajdowały się hala napraw wagonów i hala napraw parowozów, w których znajdowało się miejsce na 20 parowozów, dla 6 tendrów i 75 wagonów, a przed nimi niezadaszone stanowiska dla 130 wagonów i 22 tendrów[1]. Łączny koszt budowy warsztatów wraz z częścią infrastruktury wynosił 9,3 mln thl. Były to największe warsztaty na Pomorzu[2]. W tym czasie naprawiano głównie lokomotywy Borsig oraz Vulkan. W 1879 Warsztaty Kolejowe wykupił pruski skarb państwa. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku warsztaty były drugim pod względem zatrudnionych zakładem pracy na Pomorzu (po szczecińskiej stoczni Vulkan)[3].

W 1914 Warsztaty Kolejowe zmieniły nazwę na Warsztaty Główne (Hauptwerkstatt Stargard). W związku z trwającą wojną warsztaty przyjmowały liczne zamówienia a liczba pracowników wzrosła do tysiąca, w tym zatrudniono kilka kobiet. W 1916 rozpoczęto rozbudowę warsztatów. Oddano do użytku kuźnię z 33 palarniami kowalskimi, 4 młotami powietrznymi i z hydrauliczną prasą. Następnie uruchomiono 54-stanowiskową lokomotywownię. Po rozbudowie (w 1922) łączna powierzchnia Warsztatów Kolejowych wynosiła 70 000 m².

W 1923 Warsztaty Kolejowe przemianowywano na Kolejowe Zakłady Naprawcze (Reichsbahn Ausbesserungswerk Stargard). Zarządzono też nową organizację zakładu. Podzielono go na sześć oddziałów: lokomotywowy, wagonowy, techniczno-usługowy, materiałowy, transportowy i administracyjny. Zmodernizowano zaplecze techniczne; zamontowano przesuwnice, podnośniki i specjalistyczny sprzęt naprawczy. Zakłady obsługiwały 1648 wagonów i 437 lokomotyw, w 1925 średnio w ciągu miesiąca naprawiano 1733 wagony[4]. Wraz ze wzrostem zatrudnienia pobliżu warsztatów (na terenie dzisiejszego osiedla Chopina) rozpoczęto budowę mieszkań dla pracowników. W 1927 wszystkie budynki warsztatów połączono linią telekomunikacyjną.

Po dojściu nazistów do władzy rozpoczął się wyścig zbrojeń. Od 1937 Zakłady Naprawcze w Stargardzie rozpoczęły przestawiać swoją specyfikę produkcji. Wagony i lokomotywy były przystosowywane do pracy na polu walki, rozpoczęto produkcję pociągów pancernych. Już po wybuchu wojny w Stargardzie, ze względu na węzłowy charakter stacji ulokowano tu pociągi sanitarne, które miały na celu szybką likwidację uszkodzeń sieci kolejowej i taboru. W czasie wojny kilkukrotnie wzrosło zatrudnienie. Głównie za sprawą przymusowej pracy jeńców wojennych z pobliskiego Stalagu II D. W szczytowym okresie w latach 1942-1943 zakłady zatrudniały ok. 6 tysięcy osób[4]. Okres wojny warsztaty przetrwały bez większych uszkodzeń i dłuższych przerw w pracy. Tuż przed wkroczeniem wojsk radzieckich do Stargardu (w lutym 1945) większość maszyn, urządzeń i sprzętu pomocniczego wywieźli Niemcy podczas ewakuacji z miasta.

Odbudowa po wojnieEdytuj

Warsztaty Główne PKP rozpoczęły działalność 17 lipca 1945. Pierwszymi pracownikami byli osadnicy z Radomia. W początkowym okresie prace skupiały się na odbudowie budynków oraz przy pracach nad uruchomieniem hal produkcyjnych. Ponadto dokonywano napraw bieżących oraz przeglądów rewizyjnych wagonów osobowych i towarowych. Wraz z wejściem w życie planu 5 letniego (1950-55) 1 stycznia 1950 Warsztaty przemianowano na Warsztaty Mechaniczne i podporządkowano je bezpośrednio Dyrekcji Generalnej Kolei Państwowych. Po pół roku ponownie zmieniono nazwę na Zakłady Naprawcze Parowozów nr 18 podległe Dyrekcji Zakładów Produkcyjnych Kolei Państwowych w Poznaniu. Następnie zakład zyskał samodzielność i ostateczną nazwę Przedsiębiorstwo Państwowe ZNTK „Stargard”.

Łącznie w pierwszych latach działalności zakładu (1945-1957) naprawiono 17258 wagonów towarowych, 144 wagony nagrzewcze i 500 parowozów. W 1957 zwiększyła się powierzchnia ZNTK z 36,3 tys. m² (w 1945) do 77,2 tys. m²[5].

W początku lat 60. ustalono specjalizację poszczególnych zakładów. W związku z tym w 1961 w ZNTK „Stargard” uruchomiono nowe linie produkcyjne ukierunkowane na produkcję maszyn torowych. Do tej pory urządzenia do układania trakcji kolejowej i energetycznej importowano. Rozpoczęto produkcję seryjną podwozi dla Fabryki Wagonów w Świdnicy, na których budowano cysterny na eksport do ZSRR oraz wagony wąskotorowe Zielha.

Prywatyzacja i likwidacjaEdytuj

W wyniku zmian ustrojowych w PPPKP rozpoczęto restrukturyzację. Skutkiem tych działań było m.in. przekazanie pełnej samodzielności wszystkim ZNTK, w tym zakładom w Stargardzie. Cięcia w zatrudnieniu (w przeciągu 10 lat od 1990 do początku 2000 zwolniono ponad 1100 osób) nie przyniosły rezultatu. Zakład z roku na rok zwiększał swój deficyt. Ponadto zadłużenie zakładu w wysokości 18 mln. zł powodowało spadek zamówień na nowe maszyny.

W 1995 ZNTK Stargard zostały włączone do Programu Powszechnej Prywatyzacji w ramach IX NFI. W tym czasie milioner J. Rockefeller poprzez swoją spółkę Investments International wyraził chęć zakupu stargardzkich zakładów. Jednak ZNTK były jednoosobową spółką akcyjną Skarbu Państwa i ostateczna decyzja należała do Ministerstwa Przekształceń Własnościowych, które wolało włączyć zakład do Programu Powszechnej Prywatyzacji. A samemu Rockefellerowi zaproponowano wykupić 45% akcji, a po następnych 2 latach dalsze 15%. Jednak takie rozwiązanie nie satysfakcjonowało biznesmena a negocjacje ostatecznie zerwano[6].

Kolejnym krokiem restrukturyzacyjnym zakładów było pozbycie się wszystkich obiektów, które nie były związane bezpośrednio z produkcją. Budynek szkoły przyzakładowej przejął Zespół Szkół Transportowych, Kolejowy Klub Sportowy Błękitni wraz z otoczeniem sportowym otrzymało miasto Stargard. Ośrodki wypoczynkowe ZNTK w Zieleniewie, Karpaczu i Pobierowie początkowo były dzierżawione by ostatecznie je sprzedać. W II połowie 1999 pojawiła się ostatnia szansa na utrzymanie zakładu. Było to zamówienie PKP na 4 pociągi sieciowe, o wartości 14 mln zł. Jednak żaden z banków nierentownemu przedsiębiorstwu nie chciał udzielić kredytu. Ostatecznie poręczenie złożyła gmina-miasto Stargard i powiat stargardzki. Jednakże działania okazały się zbyteczne. 1 kwietnia 2000 Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy ZNTK postanowiło postawić je w stan upadłości.

Fabryka Pojazdów SzynowychEdytuj

Fabryka Pojazdów Szynowych powstała w maju 2000 częściowo na bazie upadłych ZNTK „Stargard”. Zatrudniła 168 osób. Fabryka nastawiona była na działalność produkcyjno-usługową. W połowie 2003 roku fabryka została postawiona w stan upadłości.

Zakład Pojazdów SzynowychEdytuj

10 września 2003 teren upadłej Fabryki Pojazdów Szynowych został przejęty przez spółkę MTR z Warszawy, która następnie 15 września 2005 została właścicielem zakładu. W międzyczasie, w 2004 część byłego terenu ZNTK została włączona do Stargardzkiego Parku Przemysłowego[7]. 12 kwietnia 2006 spółka MTR zmieniła nazwę na ZPS[8] i jej siedziba mieści się przy ul. Górczewskiej 228D/U2 w Warszawie[9]. Zakład produkcyjny mieszczący się przy ul. Pierwszej Brygady 35 w Stargardzie otrzymał natomiast nazwę Zakład Pojazdów Szynowych[10].

W kolejnych latach zakłady realizowały dostawy m.in. dla PKP Energetyki, PKP SKM, Tramwajów Warszawskich, Tajlandii i Hiszpanii[11].

24 lutego 2015 PKP Polskie Linie Kolejowe podpisały z Zakładem Pojazdów Szynowych umowę na dostawę dwuczłonowego pojazdu diagnostycznego do badań defektoskopowych szyn oraz pomiaru innych elementów drogi kolejowej[12]. W 2016 roku PKP Polskie Linie Kolejowe podpisały z Zakładem Pojazdów Szynowych umowę na dostawę 6 drezyn[13], a 23 lutego 2018 na kolejnych 36 drezyn[14]. 2 marca Przedsiębiorstwo Napraw i Utrzymania Infrastruktury Kolejowej w Krakowie podpisało umowę na dostawę pociągu sieciowego[15].

3 października 2018 doszło do pożaru dwuczłonowego pojazdu diagnostycznego, którego otrzymać miały PKP PLK na mocy umowy z lutego 2015[12].

Zestawienie produkcjiEdytuj

 
Wózek motorowy WM-15

W latach 1945–2000 ZNTK Stargard wyprodukowały ponad 20 000 maszyn. W największej liczbie wyprodukowano podwozia 903R, natomiast najpopularniejszym pojazdem zakładów był wózek motorowy WM-15 wybudowany w okresie 1977–1996 w liczbie 555 egzemplarzy.

Pojazd Lata produkcji Liczba sztuk
Nasuwarka toru NH 1963–2000 1468
Oczyszczarka tłucznia OT-400 1966 155
Zgarniarka tłucznia ZT-250 1972–1993 121
Nasuwarka torów NS-60 1972–1991 589
Pociąg do transportu odsiewek PT0-200 1976–1990 56
Układarka szyn WS-1 1977–1991 51
Wózek motorowy WM-15 1977–1996 555
Platforma roboczo-gospodarcza PRG-45A 1974–1996 167
Przyczepa do wózka PWM-15 1979–1994 552
Chemiczna odchwaszczarka CHOT-50 1980–1988 21
Podbijarka torów PT-800 1982–1996 35
Profilarka ławy torowiska PŁT-500 1985–1993 50
Podwozie 903R 1962–1991 15 592
Pług śnieżny 411S 1972–1989 158

ZatrudnienieEdytuj

Rok Robotnicy Urzędnicy
1860 100 11 [16]
1898 (1 IV) 412 35 [16]
1909 (31 VI) 800 50 [16]
1914 1000 ? [16]
1918 2210 139 [17]
1922 2000 ? [17]
1932 1217 172 [18]
1934 1495 175 [18]
1941 4000 ? [16]
1943 6000 ? [16]
1945 151 19 [19]
1950 (pocz.) 885 ?
1950 (koniec) 921 ?
1960 1262 148 [20]
1970 2159 340 [20]
1971 2290 ? [21]
1972 2362 ? [21]
1980 2108 361 [20]
1990 1532 325 [20]
1991 1500 ? [22]
1995 900 ? [23]
1996 840 ? [23]
1997 740 ? [23]
1999 (koniec) 440 ? [24]
2000 (pocz.) 391 ? [24]
2000 (koniec) 168 ? [24][25]

DyrektorzyEdytuj

Od Do Osoba Funkcja
18.07.1945 31.12.1946 Stanisław Figurzuński naczelnik
01.01.1947 31.08.1948 Stanisław Użarowski naczelnik
01.09.1948 19.02.1949 Bogdan Matczyński p.o. naczelnika
20.02.1949 31.07.1950 Leon Michalski naczelnik
01.08.1950 31.12.1952 Bogdan Matczyński dyrektor
01.01.1953 31.12.1956 Wasyl Owczarenko dyrektor
01.01.1957 31.12.1957 Henryk Wlazło p.o. dyrektora
01.01.1958 25.10.1959 Zbigniew Andrys dyrektor
26.10.1959 19.03.1963 Stanisław Chełstowski dyrektor
20.03.1963 05.07.1966 Józef Śmiechowski dyrektor
06.07.1966 31.01.1967 Wiesław Motyka p.o. dyrektora
01.02.1967 19.01.1971 Henryk Kubica dyrektor
20.01.1971 08.07.1982 Jerzy Zajączkowski dyrektor
09.07.1982 30.10.1987 Jan Kuźmicki dyrektor
02.11.1987 20.05.1990 Włodzimierz Czaboryk dyrektor
22.05.1990 31.07.1991 Henryk Klupś dyrektor
21.08.1991 29.10.1999 Leszek Szczepański dyrektor
02.11.1999 19.04.2000 Juliusz Kajkowski dyrektor

Rola ZNTK w życiu miastaEdytuj

 
Stargardzki Dom Kultury Kolejarza

Jeszcze przedwojenne Kolejowe Zakłady Naprawcze rozpoczęły działalność na rzecz polepszenia jakości życia pracowników. W 1925 rozpoczęto budowę zakładowych domów mieszkalnych, w których znajdowało się 156 mieszkań.

Także po wojnie pierwszymi działaniami ZNTK było tworzenie nowych mieszkań dla pracowników (m.in. przy ul. Piłsudskiego, Wyszyńskiego, os. Zachód, os. Kopernika). W tym czasie wybudowano łącznie 591 mieszkań.

Tuż po uruchomieniu zakładu 18 maja 1945 powstał Kolejowy Klub Sportowy „Błękitni” Starogród nad Iną. Klub ten był pierwszą organizacją kulturalną powstałą po II wojnie światowej na Pomorzu Zachodnim[26]. Pierwszym rozegranym przez Błękitnych meczem była rozgrywka z jednostką wojsk Armii Czerwonej, w którym gospodarze pokonali gości 4:2.

Jeszcze w 1945 został uruchomiony Stargardzki Dom Kultury Kolejarza (jeden z nielicznych działający do dziś w Polsce).

Nadto na terenie miasta działały obwód lecznictwa kolejowego, dwie apteki oraz pogotowie kolejowe.

Stargard od lat 50 XX wieku do obecnego milenium zwany był „miastem kolejarzy”. Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „Stargard” były największym zakładem w mieście. W szczycie zatrudnienia pracowało w nich ponad 2300 osób. Ponadto w związku z węzłowym położeniem miasta (stargardzki węzeł kolejowy), znajdowały się tu: lokomotywownia, wagonownia, kilka służb m.in. drogowa, mechaniczna, eksploatacyjna, zaopatrzenia. Łącznie w latach 70. XX wieku w zakładach związanych z koleją pracowało ponad 5 tysięcy osób.

PrzypisyEdytuj

  1. a b N. J. Torff, Das Reichbahn Ausbesserungswerk (RAW) Stargard, [w:] Stargarder Jahresblatt, 1996, Keiftel 1996, s. 31.
  2. S. Szwajlik, Dzieje kolei stargardzkiej, Stargard 2002, s. 56.
  3. S. Szwajlik op. cit. s. 57.
  4. a b N. J. Torff, op. cit., s. 32.
  5. Archiwum Państwowe o/Stargard, Akta ZNTK nr 266, s. 2.
  6. Kurier Szczeciński, nr 146, 1995, s. 32, Czy dobiją targu? Rockefeller i ZNTK.
  7. Stargard Szczeciński na stronie Województwa Zachodniopomorskiego [dostęp: 6.01.2015]
  8. ZPS: Historia firmy (pol.). mtrzps.com.pl. [dostęp 2016-01-05].
  9. według stanu na 6 stycznia 2016 siedziba rejestrowa przedsiębiorstwa Zakład Pojazdów Szynowych Sp. z o.o. mieści się w Warszawie przy ul. Zgrupowania Żmija 17 A /12, zob. Wyszukiwarka podmiotów KRS (dla numeru KRS 0000157384)
  10. ZPS: Kontakt (pol.). mtrzps.com.pl. [dostęp 2016-01-05].
  11. ZPS Stargard: Coraz więcej chętnych na pojazdy techniczne [dostęp 2018-02-26] (pol.).
  12. a b Po pożarze pociągu diagnostycznego dla PLK: Projekt już był mocno opóźniony, rynek-kolejowy.pl, 10 października 2018 [dostęp 2018-12-20].
  13. ZPS Stargard z zamówieniami na pojazdy z PKP PLK i SKM [dostęp 2018-02-26] (pol.).
  14. PLK nareszcie kupuje drezyny [dostęp 2018-02-26] (pol.).
  15. ZPS z kolejną umową od PKP PLK. Pociąg sieciowy, inforail.pl [dostęp 2018-03-04] (pol.).
  16. a b c d e f N. J. Torff Das Reichsbahn – Ausbesserungswerk (RAW) Stargard, [w:] Stargarder Jahresblatt 1996, nr 5, Kriftel 1996, s. 31, 32.
  17. a b W. Bäumer, S. Bude, Eisenbahn in Pommern, Ostdeutsche Eisenbahngeschite, Das Ausbesserungswerk Stargard, Bd. 3, Egglham 1983, s. 102.
  18. a b S. Szwajlik, op. cit., s. 86.
  19. J. Karpiński, Polskie Koleje Państwowe, Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „Stargard”, biuletyn, Szczecin 1985, s. 1.
  20. a b c d E. Olszewski, Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego w Stargardzie 1859-2000, [w:] Stargardia t. III, Stargard 2003, s. 467.
  21. a b Archiwum Państwowe w Stargardzie, Akta ZNTK, nr 266.
  22. S. Szwajlik, op. cit., s. 156.
  23. a b c S. Szwajlik, op. cit., s. 158.
  24. a b c S. Szwajlik, op. cit., s. 159.
  25. Fabryka Pojazdów Szynowych.
  26. E. Olszewski op. cit., s. 473.