Ten artykuł dotyczy Zielonych Świątek, polskiej tradycji ludowej . Zobacz też: Zielone Święta.

Zielone Świątki – potoczna (ludowa) nazwa święta Zesłania Ducha Świętego, którego geneza związana jest z przedchrześcijańskimi – pogańskimi – obrzędami wiosennymi o charakterze płodnościowym (siła drzew, zielonych gałęzi i wszelkiej wegetacji) oraz zaduszkowym (kult przodków, dziady wiosenne)[1]. Zielone Świątki przypuszczalnie wywodzą się z wcześniejszego słowiańskiego święta zwanego Stado[2][3], którego pozostałością są odbywające się w tym okresie ludowe odpusty[4], W Niemczech obchodzone pod nazwą Pfingsten[5].

Zielone Świątki
Ilustracja
Dzień maj i czerwiec, data jest ruchoma i zależy od daty Wielkanocy (49 dni i 50 dni po Wielkanocy; w Niemczech święto trwa dwa dni, w Polsce jeden dzień)
Kraje Polska, Niemcy, Rosja, Białoruś, Ukraina, Norwegia, Holandia, Belgia, Litwa
Typ święta słowiańskie, dolnosaksońskie
Symbole

zielone gałęzie

Inne nazwy Palinocka
Podobne święta Stado, Noc Kupały, Szawuot
Bielany, pod Warszawą w Zielone Świątki
Przygotowania do Zielonych Świątek w cerkwi Marii Magdaleny w Warszawie (2017)

ZwyczajeEdytuj

Ludowe obyczaje związane z Zielonymi Świątkami mają swe źródła w obrzędowości przedchrześcijańskiej. Wpisane są w rytm przyrody, oczekiwanie nadejścia lata. Ich archetypemmagiczne praktyki, które miały oczyścić ziemię z demonów wodnych, odpowiedzialnych wiosną za proces wegetacji. Działania te miały zapewnić obfite plony. W tym celu palono ognie, domy przyozdabiano zielonymi gałązkami, tatarakiem, kwiatami (przystrajanie domostw zielonymi gałęziami miało zapewnić urodzaj, a także ochronić przed urokami). Niektórzy wycinali młode brzózki i stawiali je w obejściu. W ludowej tradycji ziemi dobrzyńskiej – choć już w sposób cząstkowy – zachowały się zwyczaje związane z kultem drzew i zielonych gałęzi. Bydło okadzano dymem ze spalonych święconych ziół, przystrajano wieńcami i kwiatami, a po grzbietach i bokach toczono jajka. W okresie późniejszym zasiane pola obchodziły procesje, niesiono chorągwie i obrazy święte, śpiewano przy tym pieśni nabożne[6][7].

W zależności od regionu nazywane były dawniej również Sobótkami (południowa Polska) lub Palinockami (Podlasie) – konsekwencja tego, gdy w okresie chrystianizacji próbowano przenieść obchody Nocy Kupalnej na okres majowych Zielonych Świątek (a dopiero później na termin pierwotnie bliższy temu pogańskiemu świętu, na specjalnie w tym celu ustanowioną wigilię św. Jana). Zielone Świątki szczególnie były popularne wśród pasterzy, którzy ucztowali i tańczyli przy ogniu. Zwyczaj ten do dzisiaj jest popularny wśród górali zagórzańskich i Podhalan, w sobótkową noc na wielu wzgórzach palą się widoczne z daleka ogniska[8], od których odpala się tzw. fakły (lub kozubki) – szczególny rodzaj pochodni, robionej z kory młodego świerka (w gwarze podhalańskiej smreka/smereka). Robi się z niej swego rodzaju sakwę na długim kiju, do której wkłada się żywicę. Z fakłami robi się pochody między poszczególnymi watrami (tj. ogniskami), a także obchodzi pola, szczególnie te zasiane, w celu odpędzenia złych duchów od zagonów i pól[9][10].

Tradycja Zielonych Świątek przetrwała również w Dolnej Saksonii (Pfingstbaumpflanzen) oraz na zachodniej Ukrainie (Wodzenie kusta).

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Anna Zawistowicz-Adamska, Zielone Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Orli Lot" 1934, nr 5.
  2. Karol Potkański, Święto wiosenne „Stado”, [w:] Karol Potkański, Pisma pośmiertne Karola Potkańskiego, t. 2, Kraków 1924, s. 3–43.
  3. Krzysztof Bracha, Słowiańskie święto wiosenne „stado”. Rekonstrukcja obrzędu, [w:] Targi, jarmarki i odpusty, red. M. Brzostowicz, J. Wrzesiński i M. Przybył. Poznań-Ląd 2014, s. 52-67.
  4. Iwona Zielińska, Zesłanie Ducha Świętego, czyli Zielone Świątki na ziemi dobrzyńskiej, „Gazeta Pomorska”.
  5. „Pfingst-, świątkowy'”, w: Slavia occidentalis: T. 44. s. 17, 1990.
  6. Olga Mojsiejuk „Zielone Świątki”.
  7. Zielone Świątki, dawne Stado... – Wiadomości24.
  8. Józef Szczypka, Kalendarz polski, 1979.
  9. Jasiek Fudala Zwyczaje Wiosenne w Beskidach: Fakły i kozubki.
  10. Maria Kois Doroczne zwyczaje górali podhalańskich.