Zofia Olelkowiczówna

polska księżniczka i święta

Zofia Radziwiłłowa z domu Olelkowicz, wcześniej Zofia Olelkowiczówna (ur. 1 maja 1585 w Słucku, zm. 19 marca 1612 w Myleńcu) – księżna na Słucku i Kopylu, święta prawosławna.

Zofia Olelkowiczówna
Ilustracja
Ikona przedstawiająca Zofię Olelkowicz
Herb
Pogoń Litewska
Rodzina

Olelkowicze-Słuccy

Data i miejsce urodzenia

1 maja 1585
Słuck

Data i miejsce śmierci

19 marca 1612
Myleniec

Ojciec

Jerzy Olelkowicz

Matka

Barbara z Kiszków

Mąż

Janusz Radziwiłł (1579–1620)

Dzieci

N.N.

Życiorys

edytuj

Ostatnia przedstawicielka książęcego rodu starolitewskiego Olelkowiczów-Słuckich. Córka księcia Jerzego Olelkowicza (zm. 1586) i Barbary z Kiszków. Po śmierci ojca i jego braci Aleksandra i Jana Szymona stała się jedyną spadkobierczynią jego ogromnej fortuny. Wychowywała się pod opieką prawną Hieronima Chodkiewicza[1]. W zamian za zbrojną pomoc w ochronie majątków Chodkiewiczów podczas powstania Nalewajki, Chodkiewiczowie zgodzili się oddać Zofię za mąż synowi hetmana Krzysztofa Pioruna Radziwiłła. Z tego powodu w dzieciństwie zaręczona z kalwinem Januszem Radziwiłłem, którego, mimo prób wycofania się z obietnicy przez Chodkiewiczów, poślubiła 1 października 1600 roku w Brześciu Litewskim[2][3].

Większość życia spędziła w dobrach rodowych Olelkowiczów na Białej Rusi. Z okresu jej życia nie zachowały się żadne świadectwa dotyczące szczególnej opieki Zofii nad prawosławiem lub katolicyzmem[1]. Niczego nie wiadomo też o działalności Zofii na polu fundacji cerkwi lub kościołów, poza jednym przypadkiem potwierdzenia fundacji kościoła katolickiego w Bronowiczach[1]. W czasie jej życia Słuck był ważnym ośrodkiem ruchu dyzunickiego w Wielkim Księstwie Litewskim, ponieważ ród Olelkowiczów już wcześniej był w swoim księstwie słuckim opiekunem prawosławia, a utrzymanie jego pozycji było korzystne dla wyznającego kalwinizm Janusza Radziwiłła sprzeciwiającego się katolickiej kontrreformacji[1].

Zofia z Olelkowiczów Radziwiłłowa zmarła 19 marca 1612 roku[4] w wieku 26 lat we wsi Myleniec podczas pierwszego porodu. Jej jedyne dziecko urodziło się martwe. Cały jej majątek na mocy testamentu przeszedł na własność Janusza Radziwiłła i stał się w przyszłości podstawą późniejszej potęgi Bogusława Radziwiłła.

Katoliczka jako święta prawosławna

edytuj
 
Sobór Ducha Świętego w Mińsku

Zofia Słucka Olelkowiczówna została wychowana w wierze katolickiej przez swoją babcię Katarzynę z Tęczyńskich i matkę Barbarę z Kiszków[1]. Fakt, że Zofia była katoliczką potwierdza kontrakt z 1600 roku dotyczący jej ślubu z Januszem Radziwiłłem oraz wcześniejszy pozew złożony przez Hieronima Chodkiewicza przeciwko Radziwiłłom z Birż[1]. W kontrakcie ślubnym wyznający kalwinizm Radziwiłłowie z Birż gwarantowali Zofii Olelkowiczównie, że nie będą jej utrudniać po ślubie dalszego wyznawania wiary katolickiej oraz przekazywania funduszy na kościół rzymski[1]. W odniesieniu do okresu życia Zofii w małżeństwie niemal zupełnie brakuje informacji o jej działaniach podejmowanych na polu religijnym[1]. W kwietniu 1984 roku za swoje zasługi w ratowaniu od całkowitej likwidacji struktur Kościoła Prawosławnego w Wielkim Księstwie Litewskim, pomoc udzielaną dyzunitom, liczne fundacje kościelne oraz pobożne życie została kanonizowana przez Egzarchat Białoruski Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, otrzymując tytuł sprawiedliwej (cs. Prawiednaja Sofija - Sprawiedliwa Zofia). Jej wspomnienie liturgiczne przypada 19 marca[5] i w trzecią niedzielę po Pięćdziesiątnicy[6].

Kwestia wyznania Zofii jest przedmiotem nieporozumień. Jej ojciec umarł jako prawosławny (przez pewien okres był nawet kalwinem), a jej matka była katoliczką. Zofię wychowywano jako katoliczkę[7]. Zachował się jej (niepodpisany) dokument z 1600 roku, w którym określa się jako katoliczka – wykazały to badania Olgi Bobkowej(inne języki) i Anastazji A. Skiepjan(inne języki)[8]. Obecnie w hagiograficznej rosyjskiej i białoruskiej Zofia opisywana jako przeciwniczka Kościoła unickiego i katolików (wspomina się, że nie pozwalała im otworzyć kościoła w Słucku ani w swoich dobrach) oraz, że pragnęła być pochowana w cerkwi prawosławnej[8]. Zachował się rękopiśmienny list po łacinie z 1600 roku Janusza Radziwiłła do papieża Klemensa VIII z prośbą o zgodę na ślub z powodu pokrewieństwa z Zofią (mieli wspólnego dziadka, hetmana Konstantego Ostrogskiego), jednak w drukowanej wersji listu wydanej w Mińsku w 1848 roku do listu dopisano dwa zdania oraz dopisano, że Zofia była prawosławna[9]. Fakt ten stoi w sprzeczności z archiwaliami odnalezionymi na początku XXI wieku potwierdzającymi, że Zofia była katoliczką[8].

Pochowana pierwotnie tak jak jej przodkowie w cerkwi zamkowej monasteru Świętej Trójcy w Słucku. Obecnie jej relikwie znajdują się w soborze Ducha Świętego w Mińsku (monaster w okresie radzieckim został zniszczony[10]). W ikonografii prawosławnej przedstawiana jest jako młoda kobieta, w stroju książęcym, z białą chustą spadającą na ramiona spod książęcej czapy. Dłonie ma zazwyczaj złożone na piersi w modlitewnym geście.

Nie ma dowodów, że kult Zofii z Olelkowiczów Radziwiłłowej istniał przed XIX wiekiem. Nie zachowały się na ten temat żadne wzmianki w XVII- i XVIII-wiecznej literaturze cerkiewnej[1]. Kult Zofii Olelkowiczówny został rozpowszechniony głównie na Białorusi na skutek realizowanej od II połowy XIX wieku propagandy carskiej, mającej na celu wyeliminowanie tradycji unickiej na tych terenach[1]. Kościół unicki na ziemiach litewskich i białoruskich został skasowany w 1839 r. (synod połocki), dawne unickie parafie włączono wówczas do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, a tradycje unickie były eliminowane z praktyki liturgicznej, którą unifikowano z rytuałem używanym przez Cerkiew rosyjską[11].

W Mińsku znajduje się cerkiew prawosławna pw. św. Zofii Słuckiej[12].

Odniesienia w kulturze

edytuj
 
  • Zofia z Olelkowiczów Radziwiłłowa jest bohaterką powieści historycznej Józefa Ignacego Kraszewskiego Ostatnia z Książąt Słuckich (1841).
  • Zofia z Olelkowiczów jest tematem poematu Teodora Korwin Szymanowskiego wydanego w Kijowie w 1891 r.[13]
  • W 2019 roku ukazała się książka biograficzna o Zofii Słuckiej polskiej autorki – Anity Klechy Zofia Olelkowiczówna ostatnia z księżniczek słuckich (1586-1612). Mity i rzeczywistość, wyd. Adam Marszałek, ISBN 978-83-8180-144-7.

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. a b c d e f g h i j Tomasz Kempa, Recenzja: Anita Klecha, "Zofia Olelkowiczówna, ostatnia z księżniczek słuckich (1586 –1612). Mity i rzeczywistość", „Zeszyty Historyczne”, 87 (1), 2022, s. 158 - 160, ISSN 0044-1791 (pol.).
  2. Adam Naruszewicz: Żywot J. K. Chodkiewicza, wojewody wileńskiego, hetmana wielkogo w. ks. lit. T. I. Kraków: K. J. Turowski, 1858, s. 19-25.
  3. Leon Potocki: Pamietniki pana Kamertona przez L.P.. Poznań: Księgarnia J. K. Żupańskiego, 1869, s. 174.
  4. Kilka źródeł podaje rok 1617: Kazimierz Stadnicki: Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza, króla Polski, Wielkiego xięcia Litwy, jako dalszy ciąg "Synów Giedymina". Lwów: Nakł. Alexandra Vogla, 1867, s. 186., Emil Kierski: Starożytności polskie: Ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadłowym zebrane. T. II. Poznań: Księgarnia J. K. Żupańskiego, 1852, s. 469-470. oraz Michał Baliński: Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana. Tymoteusz Lipiński. T. III. Warszawa: S. Orgelbrand, 1846, s. 668., jednak na rycinie Marcina Franciszka Wobe z 1765 roku wskazany jest rok 1612.
  5. według kalendarza juliańskiego
  6. według Soboru Świętych Białoruskich
  7. Anita Klecha. Literackie kreacje Zofii z Olelkowiczów Radziwiłłowej, ostatniej księżniczki słuckiej (1586–1612). „Białostockie Teki Historyczne”. 15, s. 11–33, 2017. Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku. ISSN 1425-1930. [dostęp 2023-08-10]. 
  8. a b c Szok w Cerkwi! Prawosławna święta „przeszła” na katolicyzm | [online], kresy24.pl [dostęp 2017-12-03] (pol.).
  9. Skyepyan, Anastasiya A., Knyazi Slutskiya, Мinsk, 2013, s.182-183
  10. K. Shastouski, Monaster Św. Trójcy w Trojczanach | miasto Słuck obwód miński [online], www.radzima.org [dostęp 2023-12-31].
  11. Antoni Mironowicz, Likwidacja unii kościelnej na soborze połockim (1839 r.), „Białostockie Teki Historyczne”, 7/2009, 2009, ISSN 1425-1930 (pol.).
  12. Минск. Церковь Софии Слуцкой. sobory.ru. [dostęp 2023-08-10]. (ros.).
  13. Korwin Szymanowski, Teodor. Zofija Olelkiewiczówna – księżniczka słucka, Ed. G.L. Fronckevic, Kiev 1891

Linki zewnętrzne

edytuj