Otwórz menu główne

Šaltupis (hist., pol. Szałtupie) – wieś na Litwie w rejonie preńskim okręgu kowieńskiego, 10 km na północ od Pren, nad rzeką Szwentupą.

Šaltupis
Państwo  Litwa
Okręg kowieński
Rejon preński
Gmina Išlaužas
Populacja (2011)
• liczba ludności

41
Kod pocztowy 59306
Położenie na mapie Litwy
Mapa lokalizacyjna Litwy
Šaltupis
Šaltupis
Ziemia54°43′59″N 23°57′11″E/54,733056 23,953056
Portal Portal Litwa, Łotwa i Estonia

HistoriaEdytuj

W XVIII wieku i w pierwszej połowie XIX wieku majątek ten wchodził w skład dominium Isłauż (obecnie lit. Išlaužas) rodziny Pusłowskich, zarządzany był jednak przez dzierżawców – rodzinę Szuksztów herbu Pobóg. 15 lutego 1863 roku Jadwiga Szukszta (1841–1927)[1] wyszła za Emila Gieysztora (1835–1888), który wkrótce za powstaniu styczniowym został zesłany do Konguru. Majątek został nadany generałowi Stachowczowi[2]. Gdy Emil Gieysztor wrócił z zesłania, kupił majątek Szałtupie (powstańcy mogli osiedlać się na terenie Królestwa Polskiego) i tu się osiedlił (i zmarł). W wyniku litewskiej reformy rolnej dobra te objęto przymusową parcelacją. Ostatnimi właścicielami Szałtupi był do 1940 roku syn Emila Stefan Konstanty (1868–1963) i jego żona Maria ze Świdów (1880–1937)[3], która tu zmarła.

W 1827 roku były tu 3 domy i 46 mieszkańców. Pod koniec XIX i na początku XX wieku istniał tu folwark Szałtupie i (kilometr na południowy zachód) wieś Szałtupie Nowe[2]. W 1884 roku Szałtupie, wraz z osadą młyńską Czudyszki liczyły 602 morgi, w tym grunty orne i ogrody 392 morgi, łąki – 160, pastwiska – 25 i nieużytki – 25 mórg. W folwarku były 2 budynki murowane i 35 drewnianych. Działały tu młyn wodny i cegielnia. Do wsi Szałtupie Nowe należało 60 mórg. W 1890 roku w folwarku było 10 domów i 169 mieszkańców. We wsi mieszkały 104 osoby.

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku dobra Szałtupie, wcześniej wchodzące w skład województwa trockiego Rzeczypospolitej[3] znalazły się na terenie powiatu mariampolskiego, który od 1795 do 1807 roku należał do departamentu białostockiego pruskiej prowincji Prusy Nowowschodnie, następnie był w departamencie łomżyńskim Księstwa Warszawskiego, potem, od 1816 roku w Królestwie Kongresowym, w województwie augustowskim, następnie (od 1837 roku) w guberni augustowskiej. W 1867 roku wszedł w skład guberni suwalskiej. Szałtupie należało do gminy Pogiermoń (obecnie lit. Pagirmuonys) i parafii Preny. 10 października 1920 roku na podstawie umowy suwalskiej przyznano je Litwie, która w okresie 1940–1990, jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodziła w skład ZSRR.

W czasie II wojny światowej istniał tu niemiecki obóz pracy, w którym więziono również Polaków, m.in. profesorów Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Stefana Batorego i Wileńskiego Seminarium Duchownego oraz kleryków.

W 2001 roku mieszkało tu 49 osób, a w 2011 roku wieś liczyła 41 mieszkańców[4].

Były dwórEdytuj

Dwór w Szałtupiu został prawdopodobnie wybudowany w połowie XVIII wieku przez Szuksztów. Do II wojny światowej z zabytkowego kompleksu ocalały jedynie dom mieszkalny, oficyna i spichlerz. Przed domem był ganek z czterema kolumnami. Dom był wzniesiony na planie szerokiego prostokąta, z wysokim, gładkim dwuspadowym dachem, krytym w XX wieku dachówką. Około 1880 roku dobudowano do niego od tyłu skrzydło.

Po prawej stronie domu stał również parterowy, ale znacznie większy budynek oficyny, prawdopodobnie wcześniejszy dom mieszkalny. Był to długi prostokątny budynek o dwóch gankach, z dwiema kolumienkami każdy. Również był przykryty wysokim, gładkim dachem, krytym dachówką. Wewnątrz było dziesięć dużych pokoi.

Po lewej stronie oficyny stał spichlerz, zbudowany na wysokiej podmurówce. Zdobił go od frontu sześciokolumnowy podcień. Dach był taki sam jak na pozostałych dwóch budynkach.

Przed domem do traktu prowadzącego do Pren wiodła topolowa aleja. Domy były otoczone sadami i ogrodami warzywnymi. Parku nie było, jedynie kilka drzew wokół zabudowań[3].

Majątek Szałtupie został opisany w 3. tomie Dziejów rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej Romana Aftanazego[3].

PrzypisyEdytuj