Otwórz menu główne

Żydowski Związek Wojskowy

Żydowski Związek Wojskowy, ŻZW (hebr. ארגון צבאי יהודי, Irgun Cwai Jehudi, akronim אצ''י; jid. יידישע מיליטערישע פאראייניקונג, Jidisze Militerisze Farajnikung) – formacja zbrojna Żydów polskich, powołana w listopadzie 1939 przez byłych oficerów Wojska Polskiego i działaczy żydowskich związanych z syjonizmem rewizjonistycznym i działających w Bejtarze, Irgunie, Masadzie czy Brit he-Chajalu[1][2][3].

Żydowski Związek Wojskowy
Ilustracja
Flaga ŻZW
Historia
Państwo  Polska
Komendanci
Pierwszy brak zgodności źródeł
Konflikty zbrojne
Powstanie w getcie warszawskim
Organizacja
Rodzaj sił zbrojnych konspiracyjna organizacja zbrojna
Proporczyk Żydowskiego Związku Wojskowego
Odezwa Żydowskiego Związku Wojskowego ze stycznia 1943
Tablica upamiętniająca walki ŻZW na placu Muranowskim (ulica Muranowska 1)
Kamienny blok Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów upamiętniający dowódców ŻZW w getcie warszawskim Pawła Frenkla i Dawida Apfelbauma przy ulicy Dubois w Warszawie

Historia i udział w powstaniuEdytuj

Miejscem pierwszego spotkania Żydów, którzy w listopadzie 1939 postanowili utworzyć tajny związek, był szpital zakaźny świętego Stanisława przy ulicy Wolskiej 37[4]. Do grona założycieli należeli: Józef Celmajster, Kałmen Mendelson, Mieczysław Ettinger, Paweł Frenkel, Leon Rodal i Dawid Wdowiński. Na czele organizacji według niektórych źródeł stanął Dawid Wdowiński, inne źródła jednak przyjmują za dowódców ŻZW Mieczysława Apfelbauma i Pawła Frenkla. Organizacja reprezentowała nurt prawicowy (tak zwany rewizjonistyczny) ruchu syjonistycznego, między innymi organizację Betar. Według relacji Henryka Iwańskiego „Żydowski Związek Walki (...) powstał z inicjatywy oficerów i podoficerów Wojska Polskiego narodowości żydowskiej”[5].

Organizacja od początku pozostawała w kontakcie ze strukturami podziemia polskiego, podlegając Związkowi Walki Zbrojnej. W pierwszej fazie istnienia miała swoje placówki w Lublinie, we Lwowie, Stanisławowie i Warszawie, zajmując się przerzutem bojowników żydowskich do formowanych we Francji i Wielkiej Brytanii polskich sił zbrojnych. Na krótki czas przed powstaniem w getcie warszawskim doszło do nawiązania współpracy między ŻZW a Żydowska Organizacją Bojową, której ŻZW prawdopodobnie przekazało 50 pistoletów, ustalono też podział na dwie strefy obronne przypadające obydwu organizacjom na wypadek wybuchu powstania. O ŻZW pisał w swoim pamiętniku znany historyk i twórca archiwum getta warszawskiego, Emanuel Ringelblum, który był pod wrażeniem arsenału organizacji zgromadzonego w jej siedzibie przy ulicy Muranowskiej 17[6].

Podczas powstania ŻZW, posiadając tunele, utrzymywał za ich pomocą komunikację ze stroną „aryjską”. Około 150 powstańców zostało uzbrojonych przez Korpus Bezpieczeństwa i podlegało faktycznie polskiemu dowództwu. Członkowie ŻZW walczyli w największej bitwie powstania, tak zwanej bitwie na placu Muranowskim, która miała miejsce w dniach 19–22 kwietnia. Na placu, gdzie mieściła się siedziba organizacji, w czasie walk użyto przeciwko Niemcom ciężkiego karabinu maszynowego, dostarczonego do getta przez Józefa Lejbskiego, spalono też niemiecki pojazd pancerny.

Osobny artykuł: Bitwa na placu Muranowskim.

Nie wiadomo, ilu bojowców z ŻZW walczyło w powstaniu; prawie wszyscy zginęli w getcie, walcząc zarówno pod flagą polską i żydowską (Apfelbauma polski rząd w Londynie awansował pośmiertnie do stopnia majora Wojska Polskiego). Z dowództwa ŻZW wojnę przeżyli: Józef Celmajster, Kałmen Mendelson i Dawid Wdowiński.

Uzbrojenie i liczebność ŻZWEdytuj

W 1940 ŻZW liczył około 100 członków, a w kwietniu 1943 około 300[7].

ŻZW już w 1939 otrzymał 39 pistoletów Vis, a później dalsze dostawy broni od Organizacji Wojskowej (przez Armię Krajową bezpośrednio dozbrajany nie był). Pierwszą partię broni bojownicy ŻZW otrzymali za pośrednictwem Henryka Iwańskiego w 1941. Bojownicy ŻZW otrzymali także za pośrednictwem Korpusu Bezpieczeństwa od czerwca 1942 do początku powstania w getcie 1943 ponad 100 sztuk broni palnej i około 750 granatów. Już po rozpoczęciu powstania w getcie dostarczono także ponad 50 sztuk broni palnej i około 300 granatów. W pierwszej połowie roku 1942 uzbrojenie przekazały również inne grupy Armii Krajowej.

StrukturaEdytuj

ŻZW podzielony był na departamenty:

  • Informacji – Leon Rodal
  • Organizacyjny – Paweł Frenkel
  • Kwatermistrzowski – Leon Wajnsztok
  • Finansów
  • Komunikacji
  • Medyczny – Józef Celmajster
  • Prawny (wydający wyroki na kolaborantów żydowskich) – Dawid Szulman
  • Ratujący (organizujący ewakuacje dzieci na stronę aryjską) – Kałmen Mendelson
  • Techniki – Hanoch Federbusz
  • Transportu i Dostaw
  • Wojskowy – Dawid Moryc Apfelbaum i Paweł Frenkel

Losy powojenneEdytuj

Po wojnie doszło w Polsce do sfałszowania historii, poprzez wykreślenie ŻZW z kart podręczników lub umniejszenie jego znaczenia na rzecz skupiającego zarówno socjalistów jak i syjonistów ŻOB-u, do którego skrajnie prawicowy, ściśle związany z Betarem ŻZW nie przystąpił[8]. Jednym z niewielu polskich historyków, wspominających o udziale ŻZW w powstaniu w okresie Polski Ludowej, był Bernard Ber Mark w monografii – Walka i zagłada warszawskiego getta wydanej przez MON w Warszawie w 1959. Bezpośrednio na zapomnienie ŻZW wpłynęły jego związki z AK i prawicowy nurt polityczny, jaki reprezentował[8].

Niektóre publikacje dotyczące udziału ŻZW w powstaniuEdytuj

  • Mosze Arens, Flagi nad gettem. Rzecz o getcie warszawskim, Austeria, Kraków 2011.
  • Chaim Lazar-Litai, Masada w Warszawie
  • Chaim Lazar-Litai, Muranowska 7
  • Dawid Wdowiński, And we are not saved
  • Prawda o powstaniu w getcie warszawskim Aleksander Swiszczew, na łamach Shalom New York
  • Zmienne oblicze pamięci. Kto obronił Getto Warszawskie? Moshe Arensa, na łamach The Jerusalem Post
  • Marian Apfelbaum, Dwa sztandary. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim[9]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Zapomniani powstańcy z warszawskiego getta. Rzeczpospolita, 2011.
  2. Zapomniani żołnierze ŻZW. Rzeczpospolita, 18-04-2008.
  3. Mosze Arens, Flagi nad gettem. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim, Kraków: Austeria, 2011, s. 53.
  4. Żydowski Związek Wojskowy, Wspólny rodowód z AK, Zapomniani żołnierze – Maciej Kledzik
  5. Stanisław Wroński, Maria Zwolakowa: Polacy i Żydzi 1939-1945, Książka i Wiedza, Warszawa 1971, str.167.
  6. Emanuel Ringelblum: Kronika getta warszawskiego, Czytelnik, Warszawa 1983.
  7. Wielka Encyklopedia PWN. Tom 30. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 567. ISBN 83-01-14365-7.
  8. a b Aleksander Szumanski: Żydowski Związek Wojskowy. Aleksanderszumanski.pl. [dostęp 2018-01-19].
  9. Dwa sztandary. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim (ang.). Goodreads.com. [dostęp 2018-01-19].

BibliografiaEdytuj