Otwórz menu główne

Cricot 2 – polski teatr awangardowy, jeden z najważniejszych światowych teatrów eksperymentalnych, założony przez Tadeusza Kantora i Marię Jaremę działający w latach 1955–1991 w Krakowie. Nazwa formacji pochodzi od wcześniej istniejącego teatru Cricot; obie nazwy były anagramem wyrażenia „to cyrk”. Od 1961 roku teatr działał w piwnicach Galerii Krzysztofory.

Cricot 2
Ilustracja
Ławki szkolne i manekiny – fragment stałej ekspozycji do spektaklu „Umarła klasa” Tadeusza Kantora na wystawie w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie
Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka w Krakowie
Typ teatru Teatr eksperymentalny, teatr plastyczny
Założyciel(e) Maria Jarema, Tadeusz Kantor
Kierownictwo
artystyczne
Tadeusz Kantor
Data powstania 1955
Data zamknięcia 1991
Państwo  Polska
Lokalizacja Kraków
Spektakle „Mątwa”, „Cyrk”, „W małym dworku”, „Wariat i zakonnica”, „Kurka wodna”, „Nadobnisie i koczkodany”, „Umarła klasa”, „Wielopole, Wielopole”,

„Niech sczezną artyści”, „Nigdy tu już nie powrócę”, „Dziś są moje urodziny”

brak współrzędnych
Krakowska siedziba teatru w domu kapitulnym przy ulicy Kanoniczej
Krakowska siedziba teatru – wejście

Spis treści

Historia i cele teatruEdytuj

Zespół teatralny został złożony z aktorów zawodowych, aktorów „niezawodowych” oraz z ludzi „wziętych wprost z życia”, których rola sceniczna pokrywa się w jakimś sensie z ich rolą życiową[1]. Trupa aktorska powstała przy krakowskim Związku Polskich Artystów Plastyków. W zamiarze Cricot 2 było stworzenie teatru pomniejszonego o administracje, organizację i zaplecze techniczne. Zespół wychodził z założenia, iż scena i widownia są nie oddzielonymi, lecz przenikającymi się elementami. Kantor był autorem wielu tekstów definiujących dążenia artystyczne stworzonego przez siebie zespołu[2]. Jednym z postulatów reżysera była konieczność wzięcia pod uwagę publiczności obecnej na spektaklach i traktowanie jej jak pełnoprawnego uczestnika wydarzenia – nie oznaczało to jednak zniesienia dystansu między aktorami a obserwatorami. Autonomiczna logika spektakli teatru miała na celu m.in. stworzenie nowego rodzaju relacji między artystami a publicznością.

Teatr Cricot 2 wysuwa ideę teatru kształtującego się w pełni jako dzieło sztuki, rządzące się swoimi własnymi prawami i usprawiedliwiające tylko własne istnienie, w przeciwieństwie do teatru pełniącego rolę służebną różnego gatunku, głównie w stosunku do literatury, staczającego się coraz bardziej w bezmyślną reprodukcję stanów życiowych, tracącego bezpowrotnie instynkt teatru, poczucie wolności tworzenia i siłę własnego wyrazu i działania
Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974[3]

Inscenizacje były początkowo oparte na dramatach Witkacego, późniejsze przedstawienia były natomiast autorskimi kreacjami Tadeusza Kantora. Reżyser wprowadził w swoim teatrze rodzaj widowiska zwanego teatrem plastycznym, którego cechą charakterystyczną była przewaga obrazu nad słowem, który przejawiał się w rozmaitych mediach plastycznych, takich jak: rzeźba, manekiny, kukły, collage, ambalaż, asamblaż, happening. W teatrze Cricot 2, Tadeusz Kantor wyeliminował konwencjonalne elementy teatru; przedmioty charakteryzowała cecha przedmiotów biednych – wziętych z rzeczywistości, które zajęły miejsce „przedmiotu artystycznego”, przedmioty najprostsze, prymitywne, stare, z jaskrawymi śladami zużycia[4]. Kantor zastosował inne formy gry aktorskiej, niż znane z teatru klasycznego: spotęgowanie ekspresji wypowiedzi i gestu, niezacieranie w grze aktora procesu metamorfozy, stosowanie metafor, ostrych kontrastów momentów pantomimicznych, groteski i ekspresji postulował w trzech tomach tekstów Pism[2].

Na uwagę w działalności teatru Cricot 2 zasługuje Maria Jarema – czołowa postać myśli awangardowej w polskiej sztuce. Jej zetknięcie z teatrem Kantor nazywał po prosu „czystym”, gdyż w miejsce swojego profesjonalizmu, postawiła na stosunek pełen żywiołowości, świeżego uroku, wielkiej przygody i świetnej zabawy. Miała wyostrzony instynkt teatralny (który wtedy uchodził za unikat), nie znosiła machiny teatru, wprowadzała do spektakli nowoczesność, liryzm, sens i wspomnianą wcześniej „czystość”[5].

Teatr Cricot 2 występował w Polsce i za granicą. Największą popularność i uznanie zdobył realizacjami, które zapoczątkował spektakl Umarła klasa z 1975 roku. Ta opowieść o niemożności powrotu do przeszłości to pierwsza realizacja kantorowskiej idei teatru śmierci[6].

Tadeusz Kantor w swoich tekstach wyjaśniał pojęcie Cricotage[7]: Cricotage jest rodzajem działania, wywodzącego się z doświadczeń Teatru Cricot 2 i z metody gry aktorskiej przez ten teatr odkrytej i praktykowanej[8]. Nazwy Cricotage użył po raz pierwszy jako tytuł happeningu w 1965 roku. Większość z cricotages (Ślub, Bardzo krótka lekcja, Cicha noc) powstały w trakcie spotkań z młodymi ludźmi teatru, którzy mieli wpływ na ich kształt. W Ślubie to oni wymyślili fabułę, w pozostałych byli twórcami postaci i niektórych scen. Te spektakle były kilkakrotnie pokazywane publiczności, jako efekt pracy Tadeusza Kantora i jego uczniów.

Centrum dokumentacji teatru znajduje się w Cricotece.

Program artystycznyEdytuj

Teatr Cricot 2, mimo nawiązywania do tradycji formacji Cricot, miał w pełni określony program oddzielający go od jakichkolwiek klasycznych form teatralnych. Pierwszą premierą Cricot 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), w której po raz pierwszy pojawiły się elementy charakterystyczne dla teatralnego stylu Kantora – techniki budowy scen rodem z niemego filmu oraz aktorzy poruszający się i grający niczym kukły. W pierwszym spektaklu teatru Cricot 2 twórca wykorzystał zderzenie wysublimowanego tekstu i przedmiotów zastanych z prymitywnym otoczeniem kawiarnianej widowni.

W drugim przedstawieniu Cricot 2 – Cyrku wg dramatu malarza i członka zespołu Kazimierza Mikulskiego odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora – ambalaż, w tym wypadku czarne plastikowe worki, którymi szczelnie opakowywał aktorów. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do teatru informel (1960–1962) – teatru automatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii.

We wczesnym etapie działalności Cricot 2 Kantor często sięgał po dzieła Witkacego. Postacie i fabuła witkacowskich dramatów były dla niego raczej pretekstem do ukazania idei sztuki zdefiniowanej przez artystę w manifestach: W małym dworku (1961) teatru informel; Wariat i zakonnica (1963) – teatru zerowego (pozbawionego akcji dziania się)[9]; Kurka Wodna przynależała z kolei do teatru happeningowego[10], zaś Nadobnisie i koczkodany (1973) – teatru niemożliwego (ostatecznie przeciwstawiającego się iluzji). Aktorzy w przedstawieniu W małym dworku wg Witkiewicza (1961) byli traktowani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozbawieni indywidualności[11].

W listopadzie 1975 roku w krakowskiej Galerii Krzysztofory odbyła się premiera spektaklu Kantora Umarła klasa. Rozpoczęła wieloletnie, triumfalne tournee Teatru Cricot 2 po całym świecie. Sztuka była grana ponad tysiąc pięćset razy w wielu krajach, w 1976 roku została okrzyknięta przez amerykański tygodnik Newsweek najlepszym spektaklem teatralnym świata[6].

Premiera spektaklu Wielopole, Wielopole miała miejsce we Florencji 23 czerwca 1980 roku. Śmierć jest w tym przedstawieniu wszechobecna. Miejscem akcji jest „Pokoik Wyobraźni”, w którym nakładają się na siebie obrazy z życia rodziny, wspomnienia wojenne i sceny nawiązujące do męki Chrystusa[12].

Niech sczezną artyści (1985) rozpoczyna serię teatralnych refleksji Kantora o jego własnych dokonaniach. Tytuł wiązał się z anegdotą, często opowiadaną przez Kantora: sąsiedzi paryskiej galerii nie chcieli wyrazić zgody na jej przebudowę. To właśnie jedna z sąsiadek miała krzyknąć: „Niech zdechną artyści!”. Spektakl nosił podtytuł Rewia. Mieszały się w nim wspomnienia z dzieciństwa, obrazy przeszłości, sceny umierania, pogrzebu oraz nawiązania do Wita Stwosza[13].

Nigdy tu już nie powrócę (1988) jest kolażem scen, postaci i użytych niegdyś w teatrze Kantora rekwizytów. Na scenę wdzierają się widma z poprzednich spektakli. Przepychają się i komentują obecność tego, który kiedyś powołał ich do scenicznego życia[14].

Premiera ostatniego spektaklu Dziś są moje urodziny teatru Cricot 2 odbyła się w styczniu 1991 roku w Tuluzie po śmierci Kantora 8 grudnia 1990 roku. Reżyser miał grać w nim rolę Właściciela Biednego Pokoju Wyobraźni, który obchodzi siedemdziesiąte piąte urodziny. Po śmierci Kantora teatr Cricot 2 zaprzestał działalności[15].

Zespół aktorskiEdytuj

Spis spektakliEdytuj

  • Mątwa, 1956
  • Cyrk, 1957
  • W małym dworku, 1961
  • Wariat i zakonnica, 1963
  • Kurka wodna, 1967
  • Nadobnisie i koczkodany, 1973
  • Umarła klasa, 1975
  • Wielopole, Wielopole, 1980
  • Niech sczezną artyści, 1985
  • Nigdy tu już nie powrócę, 1988
  • Dziś są moje urodziny, 1991

PrzypisyEdytuj

  1. a b Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 161–163.
  2. a b Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, Tadeusz Kantor, Teatr Śmierci 1975–1984, Tadeusz Kantor, Dalej już nic... 1985–1990, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000.
  3. Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 147.
  4. Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 128.
  5. Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 134.
  6. a b Teatr śmierci Kantora w pięciu odsłonach, „Culture.pl” [dostęp 2018-11-20].
  7. Cricotage. Culture.pl.
  8. Anna Halczak, Ostatnie cricotages Tadeusza Kantora, „Didaskalia”, grudzień 2000.
  9. Katarzyna Tokarska-Stangret, Czy w tym szaleństwie jest metoda? „Wariat i zakonnica” Stanisława Ignacego Witkiewicza w ujęciu Tadeusza Kantora, „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza” (42), 2007, s. 241–254.
  10. Kurka Wodna. tadeuszkantor.com.pl.
  11. Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1938–1974, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000, s. 203.
  12. Tadeusz Kantor, „Wielopole, Wielopole”, „Culture.pl” [dostęp 2018-11-20] (ang.).
  13. Tadeusz Kantor, „Niech sczezną artyści”, „Culture.pl” [dostęp 2018-11-20] (ang.).
  14. Tadeusz Kantor, „Nigdy tu już nie powrócę”, „Culture.pl” [dostęp 2018-11-20] (ang.).
  15. Tadeusz Kantor, „Dziś są moje urodziny”, „Culture.pl” [dostęp 2018-11-20] (ang.).

BibliografiaEdytuj

  • Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teksty o latach 1934–1974, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000
  • Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Teatr śmierci 1975 – 1984, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000
  • Tadeusz Kantor, Metamorfozy. Dalej już nic... 1985 – 1990,, wybór i opracowanie Krzysztof Pleśniarowicz, Cricoteka, Księgarnia Akademicka, Kraków 2000
  • Cricot 2 – lata 50., Tadeusz Kantor i początki Teatru Cricot 2, 1955-1958, Józef Chrobak, Marek Wilk, Crioteka 2008
  • An interview with the director of Cricot 2 Tadeusz Kantor, rozm. przepr. Uri Hertz, w: „Third Rail” 1985/86, nr 7
  • Cricot 2, Immagine di un teatro, [fot.] Romano Martinis, Le Parole Gelate, Roma 1982
  • Tadeusz Kantor – Cricot 2, [fot.] Romano Martinis (red.) Silvia Parlagreco, Oedipus Edizioni, Milano 2001 (zawiera teksty T. Kantora)
  • Tadeusz Kantor i Artyści Teatru Cricot 2 (Dokumenty i materiały), t. I (red.) Józef Chrobak, Justyna Michalik, Cricoteka, Kraków 2009
  • Le opere di Tadeusz Kantor i pittori di Cricot 2…, Palazzo Reale, Mediolan 1979
  • La Troupe Cricot 2 et son Avant-garde, Centre Georges Pompidou, Paryż 1983
  • Ośrodek Teatru Cricot 2 – Cricoteka, tekst Anna Halczak, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2005
  • „Pipirijaina”, Wielopole, Wielopole de Tadeusz Kantor Cricot 2 (Polonia) 1981, październik, nr 19-20
  • „Teatr Cricot 2. Informator 1986” / „Cricot 2 Theatre. Information Guide 1986”, wybór i opracowanie: Anna Halczak. Ośrodek Teatru Cricot 2, Kraków 1988
  • „Teatr Cricot 2. Informator 1987-1988” / „Cricot 2 Theatre. Information Guide 1987-1988”, wybór i opracowanie: Anna Halczak. Ośrodek Teatru Cricot 2 – Cricoteka, Kraków 1989
  • „Teatr Cricot 2. Informator 1989-1990” / „Cricot 2 Theatre – Information Guide 1989-1990”, wybór i opracowanie: Anna Halczak, Cricoteka, Kraków 2003

Linki zewnętrzneEdytuj