Fort XV Twierdzy Toruń

Fort XV Twierdzy Toruń - główny fort artyleryjski, zbudowany pod nazwą Fort VII Hermann von Salza. Znajduje się przy ul. Rypińskiej 6/10 na Rudaku w Toruniu.

Fort XV Henryk Dąbrowski
Fort VII Hermann von Salza
Symbol zabytku nr rej. A/143 z 7 października 1971
Ilustracja
Lewa kaponiera barkowa fortu
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Miejscowość

Toruń

Adres

ul. Rypińska 6/10

Typ budynku

fort

Rozpoczęcie budowy

1881

Ukończenie budowy

1885

Ważniejsze przebudowy

1894

Położenie na mapie Torunia
Mapa konturowa Torunia, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Fort XV Henryk DąbrowskiFort VII Hermann von Salza”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Fort XV Henryk DąbrowskiFort VII Hermann von Salza”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Fort XV Henryk DąbrowskiFort VII Hermann von Salza”
Ziemia52°59′58,47″N 18°38′52,51″E/52,999575 18,647919

Właściciel fortu jest nieustalony[1].

Historia

edytuj

Fort budowano w latach 1880–1885 jako główny fort artyleryjski dwuwałowy[1]. Służył on do ochrony dworca Toruń Główny i mostu kolejowego[2]. Jest to fort starego typu o barkanowym narysie, z 12 otwartymi stanowiskami artyleryjskimi bez betonowych umocnień, z rozbudowanymi umocnieniami ziemnymi. Załogę obiektu stanowiła 1 bateria artylerii i 1 batalion piechoty[potrzebny przypis]. Główny fort artylerii zaprojektowano dla potrzeb piechoty[3]. W latach 1883–1884 wybudowano prawy schron baterii skrzydłowej, a w latach 1888–1889 lewy[4].

W roku 1894 na terenie fortu przeprowadzono prace remontowe i uodporniono go na ogień dział kalibru 150 mm, przykrywając koszary forteczne betonową płytą metrowej grubości[5]. W roku 1911 uzupełniono roślinną maskę fortu, a w 1914 roku zbudowano trawersy w ważniejszych przejściach wewnątrz fortu[6].

Do dzisiaj zachowały się mechanizmy, kraty, pancerne stanowisko obserwacyjne artylerii PBSt-87, a także murowane elementy fortu[7].

W latach 1920–1921 w forcie znajdowała się część Obozu Internowanych nr 11 dla Rosjan[7].

Stalag XXA

edytuj

W latach 1940–1944 fort pełnił funkcję stalagu głównie dla jeńców francuskich (Stalag XXA)[7]. Wówczas w forcie znajdował się teatr, gdzie znajdowała się scena, miejsce dla orkiestry oraz miejsca do stu osób[8]. Osadzeni po odmówieniu pracy przymusowej na rzecz nazistowskich Niemiec, zorganizowali w 1941 roku zespół składający się z pięciu skrzypków, dwóch trąbkarzy, dwóch saksofonistów, puzonisty, klarnecisty i piętnastu piosenkarzy. W skład zespołu wchodziły zazwyczaj osoby nie mające wiedzy muzycznej[9]. Obok zespołu działał również chór składający się z dwudziestu mężczyzn. Chór śpiewał głównie kolędy, pieśni wojskowe i hymny. W stalagu znajdowała się również niewielka biblioteka, składająca się w większości z prywatnych książek. Od 1942 roku funkcjonowało Towarzystwo Biblioteczne. Opiekunem biblioteki w 1943 roku był Alan Dickinson[10]. Ponadto w 1941 roku w stalagu zorganizowano szkołę. Materiały do nauki oraz książki dostarczał Czerwony Krzyż[11]. W Stalagu XXA wydawano gazetę The Prisoners Pie (wydawaną później jako The New Prisoners Pie)[12].

Obóz pracy

edytuj

Od lutego 1945 roku do września 1946 roku działał tu Obóz Pracy dla ludności internowanej pochodzenia niemieckiego[7][13]. Od lutego do połowy 1945 roku obozem zarządzali Rosjanie, a później Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Obóz był przeznaczony dla ludności niemieckiej, jednak obok Niemców przetrzymywano tutaj także Polaków oskarżonych o kolaborację z Niemcami podczas II wojny światowej. W lipcu 1945 roku w forcie znajdowało się 663 internowanych (w tym 219 kobiet oraz 15 dzieci i osób w zaawansowanym wieku)[13]. Obóz zamknięto 24 września 1946 roku. Internowanych przeniesiono do Centralnego Obozu Pracy w Potulicach[14].

Nieznana jest liczba ofiar obozu. Według szacunków mogło zginąć kilkaset osób. Wśród ofiar byli również Polacy. Większość osób zmarło w wyniku ciężkiej pracy, złych warunków sanitarnych, zagłodzenia, ale również morderstw i gwałtów, dokonywanych przez nadzorców i strażników[15]. Zmarłych wynoszono w jutowych workach, wynoszono na noszach lub też wrzucano na wóz i wywożono poza mury fortu. Więźniowie umierali w wyniku chorób, tortur lub egzekucji. Nieznane są miejsca pochowku ofiar obozu[13].

Historia najnowsza

edytuj

Około 1960 roku podczas rozbiórki oskarpowań uszkodzono częściowo kojec[1]. W 2008 roku zamurowano otwory okiennie i drzwiowe we schronie baterii skrzydłowej, położonej na ulicy Dwernickiego i przynależącego do fortu[16].

W 2018 roku pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej przybyli do Fortu XV w celu przeszukania mogił[13].

Przypisy

edytuj
  1. a b c Kowalkowski 2016 ↓, s. 80.
  2. Dębiński 2017 ↓, s. 243.
  3. Twierdza Toruń. torun.pl. [dostęp 2020-11-23].
  4. Kowalkowski 2016 ↓, s. 99-100.
  5. Giętkowski, Karpus i Rezmer 2004 ↓, s. 213.
  6. Giętkowski, Karpus i Rezmer 2004 ↓, s. 214.
  7. a b c d Twierdza Toruń i Forty (XIX w.). turystyka.torun.pl. [dostęp 2020-11-23].
  8. Bukowska 2013 ↓, s. 114.
  9. Bukowska 2013 ↓, s. 116.
  10. Bukowska 2013 ↓, s. 119.
  11. Bukowska 2013 ↓, s. 120.
  12. Bukowska 2013 ↓, s. 121-122.
  13. a b c d Szymon Spandowski: Badacze IPN rozpoczęli poszukiwania grobów ofiar Fortu XV. Bardzo liczą na Państwa pomoc. nowosci.com.pl, 2018-08-07. [dostęp 2020-11-23].
  14. Sudziński 1993 ↓, s. 177.
  15. Sudziński 1998 ↓, s. 218.
  16. Kowalkowski 2016 ↓, s. 99.

Bibliografia

edytuj
  • Hanna Bukowska. Obóz jeniecki Stalag XXA w Toruniu 1939 –1945. „Rocznik Toruński”. 40, 2013. 
  • Józef Dębiński. Z dziejów Rudaka i okolicy lewobrzeżnego Torunia. „Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie”. 6, 2017. 
  • Mirosław Giętkowski, Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Twierdza Toruń. Toruń: Dom Wydawniczy Duet, 2004. ISBN 83-89706-12-1.
  • Adam Kowalkowski: Społeczny raport na temat stanu Twierdzy Toruń. Toruń: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Toruniu, 2016. ISBN 978-83-946377-0-5.
  • Ryszard Sudziński: Losy ludności niemieckiej na ziemiach dawnych i nowych po zakończeniu II wojny światowej (na przykładzie Pomorza Nadwiślanego). Podobieństwa i różnice. W: Mieczysław Wojciechowski (red.): Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1993. ISBN 83-231-0894-3.
  • Ryszard Sudziński: Problem mniejszości narodowych w Toruniu po II wojnie światowej (1945–1950). W: Mieczysław Wojciechowski (red.): Mniejszości narodowe i wyznaniowe w Toruniu w XIX i XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1998. ISBN 83-231-0456-5.