Twierdza Toruń (niem. Festung Thorn) – pruska twierdza fortowa z II połowy XIX wieku wzniesiona za pieniądze uzyskane z kontrybucji po wojnie francusko-pruskiej.

Historia

edytuj

Budowa fortyfikacji wewnętrznych

edytuj

Po kongresie wiedeńskim pruskie władze Torunia rozpoczęły intensywną transformację miasta w twierdzę nadgraniczną[1]. Do 1830 w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego Starego Miasta powstały dwa arsenały, obronne koszary, wozownie i magazyny oraz szpital wojskowy (ul. Jęczmienna). Od strony Wisły wyburzono część średniowiecznych murów miejskich i zastąpiono je nowymi murami ze strzelnicami. Na cele koszarowe przebudowano basztę Koci Ogon i gmach dawnego kolegium jezuickiego, jak i rozebrano gotycki kościół św. Wawrzyńca. W latach dwudziestych powstał szereg budowli bastionowych skupionych wokół Starego Miasta. W ich kurtynach zlokalizowano bramy (powstałe w latach 1823-24). Nazwano je, naśladując nazwy wcześniejszych, średniowiecznych bram toruńskich, Nową Starotoruńską (lub Bydgoską), Nową Chełmińską, Nową św. Jakuba oraz Lubicką. Obiekty te utrzymano w stylu neogotyckim; wszystkie bramy zostały wyburzone w latach 20. XX wieku[potrzebny przypis].

Pierwsze toruńskie forty

edytuj

W latach 1828–1833 wzniesiono Fort św. Jakuba, budowla obronna mająca osłaniać miasto od strony wschodniej[2]. Kolejne forty powstały na lewym brzegu Wisły. Były to Przyczółek Mostowy przy ul. Podgórskiej (budowany w latach 1824-28 i rozbudowywany 1837-1840). Było to dzieło rogowe z dwoma bastionami, osłoniętą rawelinem kaponierą czołową oraz dwiema kaponierami barkowymi, zespołem nasypów i wykopów, trzypiętrową redutą koszarową bez większych obiektów murowanych. Szyję fortu zamykał mur ze strzelnicami. Całość miała rozpiętość około pięciuset metrów[potrzebny przypis]. Drugim fortem ubezpieczającym linię kolejową do Kutna był Fort Kolejowy, wzniesiony na planie sześciokąta w latach 1863-1866[3]. Zakończenie prac nad nim było zarazem końcem budowy wewnętrznych fortyfikacji w Toruniu[potrzebny przypis].

Rozbudowa fortyfikacji wewnętrznych

edytuj

W trakcie budowy zewnętrznego pierścienia fortecznego prowadzono dalsze prace modernizacyjne w obrębie wewnętrznego pierścienia twierdzy. Fort Św. Jakuba i bastion Odcinkowy zostały połączone kurtyną, natomiast pozostałe trzy bastiony (św. Jakuba oraz św. Katarzyny) zostały wyburzone. W wybudowanej kurtynie umieszczono bramę kolejową z uwagi na przecięcie fortyfikacji przez linię kolejową do Olsztyna. Ten fragment miasta został wypełniony koszarowym budownictwem wojskowym (Koszary Wilhelmowskie) ze szpitalem oraz podwalniami koszarowymi i magazynowymi[potrzebny przypis].

Jeszcze na początku XX wieku prowadzono na terenie wewnętrznego pierścienia prace modernizacyjne, zasypując średniowieczne fosy i zabudowując zajmowany przez nie obszar. Przeprowadzono rozbiórkę większości murów obronnych oraz pierwszych, już nienowoczesnych bastionów[potrzebny przypis]. W 1909 podjęto budowę lotniska[4].

Budowa twierdzy pierścieniowej

edytuj

Twierdza została wzniesiona na mocy rozporządzenia pruskiego sztabu generalnego (24 czerwca 1872)[5], za pieniądze z kontrybucji francuskiej. Toruń, jako miasto nadgraniczne, został zaliczony do grupy twierdz przewidzianych do rozbudowy. Nowo powstała architektura forteczna miała odpowiadać na zapotrzebowanie ówczesnej sztuki wojskowej, zwłaszcza na wprowadzenie artylerii gwintowanej[potrzebny przypis].

Budowa rozpoczęła się na przełomie 1877 i 1878 roku, jej pierwszy etap trwał siedem lat[6]. W tym okresie oddano do użytku forty I, IV (1882), II, III, V, VII (1884) i VI (1885)[7]. Jednak szybki rozwój artylerii i wynalezienie pocisku burzącego w 1883 sprawił, że już w momencie oddania do użytku powstałe forty były nieprzystosowane do wojskowych standardów. Konieczna była ich rozbudowa oraz wzniesienie kolejnych obiektów. W latach 1888-1893 wybudowano kolejne obiekty, a ponadto 20 baterii ziemnych i 84 schrony międzypola. Nie był to koniec prac nad Twierdzą Toruń, która jeszcze w latach 1905-1914 przechodziła kolejne rozbudowy, remonty i umocnienia, przede wszystkim wzmacnianie już istniejących fortów i budowę nowych baterii ziemnych, których liczba wynosiła w 1914 39. U progu I wojny światowej w Toruniu znajdowało się około 200 budowli fortecznych, których wyposażenie, utrzymanie i budowa kosztowały ponad 60 milionów marek. Obiekty były ze sobą doskonale skomunikowane, posiadały system nawadniający i odwadniający oraz własne ujęcia wody pitnej[potrzebny przypis].

Pierścień forteczny otaczał miasto promieniem około czterech kilometrów, co czyniło z Twierdzy Toruń jedną z największych w Europie wschodniej. Każdy z fortów posiada średnią rozpiętość murów 300-400 metrów, posiada zespół budynków wojskowych, fosę, wały z maską roślinną, stok bojowy oraz kilkukondygnacyjne podziemia[potrzebny przypis].

Po I wojnie światowej

edytuj

Twierdza Toruń nie była oblegana w czasie I wojny światowej[8]. Wycofujące się z Torunia wojska pruskie świadomie zniszczyły wyposażenie fortów, zabierając urządzenia artyleryjskie, przyrządy celownicze, drzwi pancerne oraz zasilanie instalacji elektrycznej, przecięły kable telegraficzne. Uszkodzenia te poważnie ograniczyły wartość bojową fortów, które przeszły następnie remonty na koszt wojska polskiego[9]. Przejęło ono większość fortów, adaptując je na cele koszarowe i magazynowe[10]. W niektórych fortach mieścił się Obóz Internowanych nr 15 w Toruniu[potrzebny przypis].

8 listopada 1919 dowódcą twierdzy mianowany został gen. ppor. Kazimierz Grudzielski[potrzebny przypis].

Fortyfikacje toruńskie są zabytkami techniki wojennej, wpisanymi w 1971 do rejestru zabytków, tworzącymi w Toruniu unikatowy system fortyfikacji na skalę europejską[potrzebny przypis].

Zestawienie numeracji i nazw fortów pierścienia zewnętrznego:

Nazwa
pierwotna niemiecka
polska
Okres budowy Opis Lokalizacja
Fort Ia König Wilhelm I
Fort I im. Jana III Sobieskiego[11]
1888–1892[12] Początkowo standardowy fort artyleryjski, po przebudowie fort pancerny Winnica
Fort I (Buchrafort) Bülow
Fort II im. Stefana Czarnieckiego[11]
1878–1882[13] Standardowy fort artyleryjski Rubinkowo
Fort I-5 Werk L'Estocq
Fort III im. Stanisława Jabłonowskiego[11]
1888-1890[potrzebny przypis] Pośredni fort piechoty Mokre
Fort II Yorck
Fort IV im. Stefana Żółkiewskiego[11]
1880–1884[13] Standardowy fort artyleryjski Katarzynka
Fort III Scharnhorst
Fort V im. Karola Chodkiewicza[11]
1879–1884[13] Standardowy fort artyleryjski Wrzosy
Fort IIIa Dohna
Fort VI im. Jaremego Wiśniowieckiego[11]
1887–1890[13] Standardowy fort piechoty Wrzosy
Fort IV Friedrich der Grosse
Fort VII im. Tadeusza Kościuszki[11]
1880–1883[13] Standardowy fort artyleryjski Barbarka
Fort IVb Herzog Albrecht
Fort VIII im. Kazimierza Wielkiego[11]
1888–1890[14] Standardowy fort piechoty Bielany
Fort IVa Heinrich von Plauen
Fort IX im. Bolesława Chrobrego[11]
1882-1884[13] Pośredni fort artyleryjski Bydgoskie Przedmieście
Batterie Grünthalmühle
Fort X Bateria Nadbrzeżna[11]
1888–1890[13] Otwarta bateria artylerii Piaski
Fort V Grosser Kurfürst
Fort XI im. Stefana Batorego[11]
1879–1884[13] Standardowy fort artyleryjski Podgórz
Fort Va Ulrich von Jungingen
Fort XII im. Władysława Jagiełły[11]
1887–1889[13] Standardowy fort piechoty Podgórz
Fort VI Winrich von Kniprode
Fort XIII im. Karola Kniaziewicza[11]
1882–1885[13] Standardowy fort artyleryjski Stawki
Fort VIa Hermann Balk
Fort XIV im. Józefa Dwernickiego[11]
1888–1892[13] Standardowy fort piechoty Stawki
Fort VII Hermann von Salza
Fort XV im. Józefa Bema (w okresie międzywojennym) im. Henryka Dąbrowskiego[11][15]
1882–1884[13] Standardowy fort artyleryjski Rudak
Fort VIII
Fort XVI – Fort Kolejowy[11]
1863–1866[3] Rudak
Fort IX
Fort XVII – Przyczółek Mostowy lub Warownia Przedmoście[11]
1824-1828[potrzebny przypis] Stawki

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj

Bibliografia

edytuj
  • Mirosław Giętkowski, Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Twierdza Toruń. Toruń: Dom Wydawniczy Duet, 2004. ISBN 83-89706-12-1.
  • Janusz Pokrzywnicki: Fort Jakuba. Geneza powstania Fortu. W: Marian Biskup, Lech Narębski (red.): Atlas Twierdzy Toruń Zeszyt 3. Fort Jakuba (Jacobsfort). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2007. ISBN 978-83-87639-92-1.
  • Lidia Smentek: Batalion Śmierci za Wolność : spadająca co sekundę kropla wody odświeża pamięć. Toruń: Polskie Wydawnictwo Reklamowe, 2021. ISBN 978-83-66256-08-8.