Jan Mączyński (leksykograf)
Jan Mączyński, inne formy nazwiska: Macinius, Maczinsky (ur. 1520 w Gzikowie, zm. ok. 1587 w Miłkowicach) – polski leksykograf, członek wspólnoty braci polskich[1]. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego[2].
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przyczyna śmierci |
prawdopodobnie samobójstwo |
Zawód, zajęcie |
Życiorys
edytujSyn Piotra i Anny z Ciemińskich. Dziad jego, Jakub Zajączek herbu Świnka, nabywszy wieś Mączniki począł się od niej nazywać Mączyńskim. Po roku 1540 Jan dostał się na dwór biskupa poznańskiego Sebastiana Branickiego. Z początkiem roku 1543 wyjechał by kształcić się za granicą. 4 kwietnia 1543 immatrykulował się na akademii w Wittenberdze i tam też był m.in. uczniem Filipa Melanchtona. Następnie studiował w Strasburgu jako uczeń wybitnego filologa i leksykografa Piotra Dasypodiusa. W tym okresie zaczął się skłaniać ku reformacji.
Po krótkim pobycie w Paryżu udał się na dalsze studia do Zurychu, gdzie cieszył się względami wybitnych humanistów i teologów, m.in. Heinricha Bullingera. Od stycznia do maja 1547 przebywał w Padwie. Jesienią roku 1550 ponownie pojawił się w Wittenberdze. Tu zaprzyjaźnił się z Lelio Socynem. W roku 1551 powrócił do Polski z opanowanymi dobrze językami: łacińskim, niemieckim, greckim oraz z pewną znajomością francuskiego, włoskiego i hebrajskiego. Przez pewien czas pracował w kancelarii litewskiej, później jako sekretarz wstąpił na służbę Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Był kanonikiem kolegiaty kaliskiej; kanonii poznańskiej, przyznanej mu w lutym 1553, w rzeczywistości nie objął.
Po śmierci Mikołaja Radziwiłła w roku 1565 osiadł w rodzinnym Zdziebędowie zajmując się gorliwie szerzeniem reformacji. Później przebywał na dworze króla Stefana Batorego. W latach 1565–1567 przyjął stopniowo wierzenia braci polskich. W roku 1566 posłował z województwa sieradzkiego na sejm lubelski, a w roku 1569 brał udział w synodzie w Bełżycach. Zmarł ok. roku 1587 we wsi Miłkowice, prawdopodobnie popełniwszy samobójstwo.
Twórczość
edytujPodczas studiów w Zurychu pracował nad słownikiem łacińsko-polskim, który ukończył prawdopodobnie w roku 1546. Wiosną roku 1564 przebywał w Królewcu, by dopilnować druku słownika, którego niefortunnym korektorem był Jan Sandecki-Malecki. Tu właśnie wydał pierwszy wielki łacińsko-polski słownik Lexicon Latino Polonicum Ex Optimis Latinae Linguae Scriptoribus Concinnatum zawierający ok. 20 tys. haseł łacińskich i ich polskich odpowiedników. Wydanie słownika Mączyńskiego dla ówczesnych humanistów polskich było tak znaczącym wydarzeniem, że Jan Kochanowski uwiecznił je we fraszce pt. „Na Słownik Mączyńskiego”.
- Żebyś do szkoły nie po wszytko chodził,
- Ale sam czasem drugiemu dogodził,
- Wielką mieć pomoc z tych ksiąg, gościu, będziesz,
- Gdy nad łacińskim językiem usiędziesz.
- Nie bądźcie hardzi swym żakom, mistrzowie,
- Wszystko tu najdzie, co wy macie w głowie.
Ważniejsze dzieła
edytuj- Rozprawa o języku słowiańskim (utwór zaginiony), powst. przed 1548; wymienia go T. Bibliander (Buchamnn) De ratione communi omnium linguarum et literarum commentarius, Zurych 1548
- Lexicon Latino-Polonicum ex optimis Latinae linguae scriptoribus concinnatum, Królewiec 1564, drukarnia J. Daubmann (dod.: List F. Melanchtona pt. De origine gentis Henetae Polonicae..., wiersze pochwalne: P. Roizjusza, J. Kochanowskiego, J. D. Solikowskiego, J. Weigeliusa, A. Trzecieskiego, J. Lubelczyka); fragm. dedykacji Zygmuntowi Augustowi w przekł. polskim M. Brożka wyd. W. Taszycki „Obrońcy języka polskiego. Wiek XV–XVIII”, Wrocław, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 146; zasób leksykalny polski wyd. krytyczne pt. Wyrazy polskie w słowniku łacińsko-polskim J. Mączyńskiego, cz. 1: A-O, oprac. W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1962, BPP, seria B, nr 12, cz. 2: P-Z, oprac. W. Kuraszkiewicz; opis bibliograficzny: W. Korotaj, Wrocław 1963, BPP, seria B, nr 12
Listy i materiały
edytuj- 6 listów z lat 1546–1565 (m.in. do: J. Łaskiego, F. Lismanina, K. Pellikana), wyd. T. Wotschke „Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen”, Archiv f. Reformationsgeschichte, Ergänzungsband 3 (1908)
- Do J. Łaskiego, dat. 31 grudnia 1546, wyd. T. Wotschke „Herzog Albrechts Briefe an Johann Laski”, Altpreussische Monatsschrift, t. 45 (1908), s. 467–470
- Do A. Vergeriusa, dat. w Wilnie 7 marca 1560, wyd. T. Wotschke „Abraham Culvensis”, Altpreussische Monatsschrift, t. 42 (1905), s. 214–216
- List do S. Hozjusza, dat. we wsi Nichniewicze (na Litwie) 9 grudnia 1564; rękopis w bibliotece w Gocie, sygn. III 53 autogr.
- Dokument, dat. 9 lutego 1553, dot. instalacji na kanonię katedry poznańskiej; ogł. R. Weimann Receptiones seu installationes ad episcopatum, praelatures et canonicatus Ecclesiae Cathedralis Poznaniensis ab anno 1522 usque ad annum 1800, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznania, t. 35 (1909), s. 37
- Kwit pieniężny, dat. w Warszawie 28 grudnia 1653, wyd. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 1, Warszawa 1900, s. 118
Utwór mylnie przypisywany
edytuj- Lament Matki Korony Poleskiej ze śmierci przesławnego Pana Stefana..., 1586 (brak miejsca wydania); wyd. homograficzne, Kraków 1882 (utwór ten przypisywany J. Mączyńskiemu przez H. Juszyńskiego, jest dziełem Jana Miączyńskiego; por. Estreicher XXII, 321)
Przypisy
edytuj- ↑ Aleksander Wojciech Mikołajczyk, Łacina w kulturze polskiej, seria „A to Polska właśnie”, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1998, ISBN 83-7384-215-2.
- ↑ Piotr Guzowski. Pierwszy polski indeks ksiąg zakazanych. „Studia Podlaskie”. 12, s. 173–202, 2002.
Bibliografia
edytuj- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 510–512
Linki zewnętrzne
edytuj- ISNI: 0000000109733524
- VIAF: 54384369
- LCCN: n84222672
- GND: 118811541
- BnF: 14533805v
- SUDOC: 130211265
- NKC: js2016935120
- NTA: 071681477
- Open Library: OL6262328A
- PLWABN: 9810594641205606
- NUKAT: n98027169
- J9U: 987007279891705171
- LNB: 000023447
- NSK: 000149951
- CONOR: 9218659
- LIH: LNB:6gt;=Bx
- WorldCat: viaf-331145857915623020070